Ανάπτυξη της ταυτότητας φύλου στα παιδιά

Από: Jason Rafferty MD, MPH, EdM, FAAP

Υπάρχουν πολλοί τρόποι με τους οποίους οι γονείς μπορούν να υποστηρίξουν μια υγιή ανάπτυξη της ταυτότητας φύλου στα παιδιά. Είναι σημαντικό, όμως, πρώτα να κατανοήσουμε τι ακριβώς είναι η ταυτότητα φύλου και πώς διαμορφώνεται.

Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στο κοινωνικό και το βιολογικό φύλο;

Το να είναι κάποιο παιδί αγόρι ή κορίτσι, για τα περισσότερα παιδιά, είναι κάτι που νιώθουν πολύ φυσικό. Κατά τη γέννηση, τα βρέφη ταξινομούνται ως «άρρεν» ή «θήλυ» βάσει φυσικών χαρακτηριστικών. Αυτό αναφέρεται στο «βιολογικό φύλο» ή στο «φύλο που αποδόθηκε κατά τη γέννηση» του παιδιού.

Παράλληλα, η «ταυτότητα φύλου» αναφέρεται στην εσωτερική αίσθηση που έχουν οι άνθρωποι για το ποιοι είναι, η οποία προκύπτει από την αλληλεπίδραση βιολογικών χαρακτηριστικών, αναπτυξιακών παραγόντων και περιβαλλοντικών συνθηκών. Οι άνθρωποι μπορεί να βιώνουν αυτή την αίσθηση ως άντρας, γυναίκα, κάτι ενδιάμεσο, ένα συνδυασμό και των δύο ή τίποτα από τα δύο.

Η αυτογνωσία της ταυτότητας φύλου αναπτύσσεται σταδιακά, με τον ίδιο τρόπο που αναπτύσσεται και το σώμα του παιδιού. Για τα περισσότερα παιδιά, η δηλωμένη ταυτότητα φύλου ταυτίζεται με το φύλο που του αποδόθηκε κατά τη γέννηση (βιολογικό φύλο). Ωστόσο, για κάποια παιδιά, η συμφωνία μεταξύ του βιολογικού φύλου και της ταυτότητας φύλου δεν είναι τόσο ξεκάθαρη.

Πώς αναπτύσσεται η ταυτότητα φύλου στα παιδιά;

Η ταυτότητα φύλου συνήθως αναπτύσσεται σε στάδια:

• Γύρω στην ηλικία των 2 ετών: Τα παιδιά αρχίζουν να αντιλαμβάνονται τις φυσικές διαφορές μεταξύ αγοριών και κοριτσιών.
• Πριν από τα τρίτα τους γενέθλια: Τα περισσότερα παιδιά μπορούν εύκολα να χαρακτηρίσουν τον εαυτό τους είτε ως αγόρι είτε ως κορίτσι.
• Μέχρι την ηλικία των 4 ετών: Τα περισσότερα παιδιά έχουν μια σταθερή αίσθηση της ταυτότητας φύλου τους.

Κατά την ίδια αυτή περίοδο της ζωής, τα παιδιά μαθαίνουν τις συμπεριφορές των έμφυλων ρόλων - δηλαδή να κάνουν «πράγματα που κάνουν τα αγόρια» ή «πράγματα που κάνουν τα κορίτσια». Ωστόσο, οι διαφοροποιημένες προτιμήσεις και οι δραστηριότητες παιχνιδιού αποτελούν φυσιολογικό κομμάτι της ανάπτυξης και εξερεύνησης του φύλου, ανεξάρτητα από τη μελλοντική τους ταυτότητα φύλου.

Το ζητούμενο είναι ότι όλα τα παιδιά τείνουν να αναπτύσσουν μια πιο ξεκάθαρη άποψη για τον εαυτό τους και το φύλο τους με το πέρασμα του χρόνου. Σε κάθε στάδιο, οι έρευνες δείχνουν ότι τα παιδιά που εκφράζουν μια διαφοροποιημένη ταυτότητα φύλου γνωρίζουν το φύλο τους τόσο ξεκάθαρα και σταθερά όσο και τα συνομήλικά τους και ωφελούνται από το ίδιο επίπεδο στήριξης, αγάπης και κοινωνικής αποδοχής.

Τι μπορούν να κάνουν οι γονείς:

Όλα τα παιδιά χρειάζονται την ευκαιρία να εξερευνήσουν διαφορετικούς έμφυλους ρόλους και διαφορετικά στυλ παιχνιδιού. Οι γονείς μπορούν να διασφαλίσουν ότι το περιβάλλον του μικρού τους παιδιού αντικατοπτρίζει την ποικιλομορφία των έμφυλων ρόλων και ενθαρρύνει ευκαιρίες για όλους. Μερικές ιδέες θα ήταν:

• Να προσφέρουν παιδικά βιβλία ή παζλ που απεικονίζουν άνδρες και γυναίκες σε μη στερεοτυπικούς και ποικίλους ρόλους φύλου (για παράδειγμα, μπαμπάδες που μένουν σπίτι, εργαζόμενες μητέρες, άνδρες νοσηλευτές και γυναίκες αστυνομικούς).
• Να προσφέρουν μια ευρεία γκάμα παιχνιδιών για το παιδί ώστε να επιλέξει, συμπεριλαμβανομένων κούκλων μωρών, οχημάτων-παιχνιδιών, φιγούρων ηρώων/χαρακτήρων, κύβων κ.λπ.
• Μέχρι την ηλικία των 6 ετών, τα περισσότερα παιδιά περνούν το μεγαλύτερο μέρος του χρόνου παίζοντας με παιδιά του ίδιου φύλου. Μπορεί επίσης να προτιμούν δραστηριότητες που συνδέονται με το φύλο τους. Είναι σημαντικό να επιτρέπεται στα παιδιά να κάνουν επιλογές σχετικά με τις ομάδες φίλων, τα αθλήματα και άλλες δραστηριότητες στις οποίες εμπλέκονται. Είναι επίσης καλή ιδέα να συζητάτε με το παιδί σας για να μάθετε τις προτιμήσεις του και να διασφαλίσετε ότι δεν αισθάνεται απομονωμένο, ούτε ότι το κοροϊδεύουν ή το εκφοβίζουν.

Πώς εκφράζουν συνήθως τα παιδιά την ταυτότητα φύλου τους;

Εκτός από τις επιλογές τους σε παιχνίδια και αθλήματα, τα παιδιά εκφράζουν συνήθως την ταυτότητα φύλου τους με τους ακόλουθους τρόπους:

• Ενδυμασία ή χτένισμα
• Προτιμώμενο όνομα ή παρατσούκλι
• Κοινωνική συμπεριφορά που αντανακλά διαφορετικούς βαθμούς επιθετικότητας, κυριαρχίας, εξάρτησης και ευγένειας.
• Τρόπος και στυλ συμπεριφοράς, σωματικές χειρονομίες και άλλες μη λεκτικές ενέργειες που ταυτίζονται ως ανδρικές ή γυναικείες.
• Κοινωνικές σχέσεις, συμπεριλαμβανομένου του φύλου των ατόμων που επιλέγουν να μιμηθούν.

Έκφραση φύλου & ταυτότητα φύλου

Η συμπεριφορά ενός παιδιού σε σχέση με το φύλο (έκφραση φύλου) σε οποιαδήποτε στιγμή φαίνεται να επηρεάζεται από την έκθεση σε στερεότυπα και την ταύτισή του με τα άτομα στη ζωή του. Ωστόσο, η εσωτερική αίσθηση του να είσαι κορίτσι, αγόρι, κάτι ενδιάμεσο ή κάτι άλλο (ταυτότητα φύλου) δεν μπορεί να αλλάξει.

Πώς έχουν αλλάξει τα στερεότυπα φύλου με το πέρασμα του χρόνου;

Οι προσδοκίες μας για το «τι κάνουν τα κορίτσια» και «τι κάνουν τα αγόρια» έχουν αλλάξει. Πολλές αθλήτριες διακρίνονται στα αθλήματά τους. Τα κορίτσια ακολουθούν όλο και περισσότερες ασχολίες που παραδοσιακά θεωρούνταν «ανδρικές». Αντίστοιχα, υπάρχουν πολλοί διάσημοι μάγειρες, καλλιτέχνες και μουσικοί — τομείς που παραδοσιακά θεωρούνταν «γυναικείοι».

Με τον καιρό, η κοινωνία έχει αναγνωρίσει ότι τα στερεότυπα για «αντρικές» και «γυναικείες» δραστηριότητες και συμπεριφορές είναι ανακριβή και περιοριστικά για την ανάπτυξη ενός παιδιού. Τέτοια ενδιαφέροντα δεν καθορίζουν ή επηρεάζουν την ταυτότητα φύλου κάποιου. Επιπλέον, η ικανότητά μας να προβλέψουμε τι είναι ένα παιδί βάσει πρώιμων προτιμήσεων δεν είναι πολύ ακριβής και μπορεί να είναι επιβλαβής, αν οδηγήσει σε ντροπή ή προσπάθεια να καταπιεστούν οι δεξιότητες, τα ταλέντα και η αυθεντική του φύση.

Ωστόσο, όταν τα ενδιαφέροντα και οι ικανότητες ενός παιδιού διαφέρουν από αυτά που η κοινωνία αναμένει, μπορεί να αντιμετωπίσει διακρίσεις και εκφοβισμό. Είναι φυσικό οι γονείς να έχουν προσδοκίες βασισμένες στο φύλο για τα παιδιά τους και να θέλουν να τα προστατεύσουν από κριτική και αποκλεισμό. Αντί να πιέζουν τα παιδιά να συμμορφωθούν με αυτές τις πιέσεις και να περιοριστούν, οι γονείς μπορούν να παίξουν σημαντικό ρόλο στη δημιουργία ασφαλών χώρων, όπου τα παιδιά τους θα αισθάνονται άνετα και καλά με τον εαυτό τους.

Αν το παιδί σας δεν διακρίνεται στα αθλήματα ή δεν ενδιαφέρεται καν για αυτά, για παράδειγμα, θα υπάρχουν πολλές άλλες ευκαιρίες και τομείς στους οποίους μπορεί να αναπτυχθεί. Ανεξάρτητα από την ταυτότητα φύλου, κάθε παιδί έχει τις δικές του δυνατότητες, οι οποίες μπορεί να μην ανταποκρίνονται πάντα στις προσδοκίες της κοινωνίας ή τις δικές σας, αλλά μπορούν να αποτελέσουν πηγή τρέχουσας και μελλοντικής επιτυχίας.

Μην ξεχνάτε ότι…

Η ανάπτυξη της ταυτότητας φύλου είναι μια φυσιολογική διαδικασία για όλα τα παιδιά. Μερικά παιδιά μπορεί να εκδηλώσουν παραλλαγές, όπως συμβαίνει σε όλους τους τομείς της ανθρώπινης υγείας και συμπεριφοράς. Ωστόσο, όλα τα παιδιά χρειάζονται υποστήριξη, αγάπη και φροντίδα από την οικογένεια, το σχολείο και την κοινωνία, ώστε να αναπτυχθούν σε ευτυχισμένους και υγιείς ενήλικες.

Περισσότερες πληροφορίες

• Ανατρέφοντας ένα διαφορετικού φύλου παιδί: Απάντηση σε σκληρές ερωτήσεις