Περιγεννητική κατάθλιψη στους συντρόφους: Μπορούν και οι δύο γονείς να πάθουν «μελαγχολία του μωρού»;

Έχουμε κάνει σημαντική πρόοδο στην κατανόηση της επίδρασης που έχει η άφιξη ενός νέου μωρού στην ψυχική υγεία των γονιών. Ωστόσο, μέχρι πολύ πρόσφατα, η περισσότερη προσοχή ήταν εστιασμένη στον γονέα που γεννά, ενδεχομένως παραβλέποντας εκείνον που προσφέρει αγάπη και ουσιαστική στήριξη.

Ενώ οι ορμονικές και σωματικές αλλαγές μπορούν να προκαλέσουν διακυμάνσεις στη διάθεση των εγκύων γυναικών που μπορεί να οδηγήσουν σε κατάθλιψη, οι γονείς που προσφέρουν στήριξη διατρέχουν, επίσης, κίνδυνο. Στην πραγματικότητα, νέες έρευνες δείχνουν ότι οι υποστηρικτικοί γονείς αντιμετωπίζουν σχεδόν ίδιους κινδύνους για περιγεννητική ή μετεγεννητική κατάθλιψη με τις έγκυες συντρόφους τους. Οι γονείς που αποκτούν παιδί μέσω παρένθετης μητέρας μπορούν, επίσης, να βιώσουν περιγεννητική κατάθλιψη, όπως και οι θετοί γονείς. Στην Ελλάδα, παρά τον περιορισμένο αριθμό μελετών, υπάρχουν έρευνες που εξετάζουν τις εμπειρίες γυναικών που απέκτησαν παιδί μέσω παρένθετης μητέρας. Σε μια ποιοτική μελέτη με ελληνίδες μητέρες που απέκτησαν παιδί με παρένθετη μητέρα, οι ερευνητές αναλύουν τις ψυχολογικές και συναισθηματικές πτυχές αυτής της εμπειρίας, υποδηλώνοντας ότι η γονεϊκότητα μέσω παρένθετης κύησης συνοδεύεται από συγκεκριμένες ψυχολογικές προκλήσεις και εμπειρίες.(https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26213318/ )

Παρακάτω παρουσιάζονται όλα όσα πρέπει να γνωρίζουν οι γονείς σχετικά με τους κινδύνους κατάθλιψης κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης και μετά τη γέννηση ενός παιδιού, καθώς και πώς να στηρίζουν ο ένας τον άλλον σε αυτό το ταξίδι.

Ο μαραθώνιος της νέας γονεϊκότητας

Αν περιμένετε παιδί αυτή τη στιγμή, μπορεί να αντιμετωπίζετε νέα επίπεδα σωματικού, κοινωνικού και ψυχικού στρες. Ο υγιής ύπνος, τα τακτικά γεύματα και η σωματική άσκηση γίνονται απόλυτες προτεραιότητες, καθώς προετοιμάζεστε για τη γέννηση και τις προκλήσεις της φροντίδας ενός νεογέννητου.

Οι προγραμματισμοί μπορεί να φαίνονται υπερβολικά φορτωμένοι, καθώς και οι δύο γονείς ισορροπείτε μεταξύ εργασιακών υποχρεώσεων και υποχρεώσεων στο σπίτι, ιατρικών ραντεβού και μαθημάτων γέννας. Επιπλέον, μπορεί να αισθάνεστε τεράστια πίεση να νιώθετε ευτυχισμένοι διαρκώς. Αυτό όχι μόνο είναι άδικο και μη ρεαλιστικό, αλλά μπορεί να σας κάνει να νιώθετε ακόμη χειρότερα, αν η διάθεσή σας επιδεινώνεται μέρα με τη μέρα.

Νέες προοπτικές για την επιλόχειο κατάθλιψη

Αυτή η ευτυχισμένη περίοδος μπορεί να αποτελέσει καθοριστικό σημείο για εσάς και τον σύντροφό σας. Ίσως να μην έχετε ποτέ νιώσει τόσο ευτυχισμένοι μαζί – αλλά ούτε να έχετε αντιμετωπίσει ποτέ μια τόσο σημαντική μετάβαση. Ίσως γι' αυτό νέες έρευνες αποκαλύπτουν ότι οι σύζυγοι και οι σύντροφοι μπορούν να αναπτύξουν κατάθλιψη με την ίδια ευκολία όπως και οι έγκυες συντρόφοι τους.

Για παράδειγμα, μια ευρεία αμερικανική μελέτη ερευνών δείχνει ότι μεταξύ 7% και 9% των νέων πατέρων εμφανίζουν μεταγεννητική κατάθλιψη. Οι ερευνητές αναφέρουν ότι οι καταθλιπτικοί πατέρες συχνά είναι αυστηροί με τον εαυτό τους, ταλαιπωρημένοι από βαθιές αμφιβολίες για τις γονεϊκές τους ικανότητες. Συμπτώματα όπως ευερεθιστότητα, θυμός και επιθετικότητα είναι συχνά σε αυτές τις περιπτώσεις. Οι πατέρες με κατάθλιψη μπορεί να μην παρέχουν επαρκή στήριξη στους συντρόφους που γεννούν και μπορεί ακόμη και να τους αποθαρρύνουν από το θηλασμό.

Οι ευρωπαϊκές κλινικές οδηγίες επισημαίνουν ότι η μεταγεννητική κατάθλιψη και οι περιγεννητικές αγχώδεις διαταραχές επηρεάζουν σημαντικό ποσοστό γονέων κατά τους πρώτους μήνες μετά τη γέννηση του παιδιού, όχι μόνο τις μητέρες αλλά και τους πατέρες ή/και τους συντρόφους τους. Οι οδηγοί συνιστούν την έγκαιρη αναγνώριση και αξιολόγηση συμπτωμάτων κατάθλιψης και άγχους σε όλη την περιγεννητική περίοδο, καθώς και την εφαρμογή κατάλληλης θεραπευτικής αντιμετώπισης, η οποία μπορεί να περιλαμβάνει ψυχοθεραπεία πρώτης γραμμής και, εφόσον χρειάζεται, φαρμακευτική αγωγή με προσεκτική αξιολόγηση κινδύνων και οφελών. Επιπλέον, τονίζεται η σημασία της εμπλοκής του συντρόφου και της οικογένειας στην παρακολούθηση της ψυχικής υγείας και στη στήριξη του γονέα που γεννά, καθώς οι ψυχολογικές δυσκολίες του ενός μπορεί να επηρεάζουν τον άλλο. (National Institute for Health and Care Excellence (NICE), 2014, Clinical Guideline CG192)

Παρόλο που πολλές έρευνες επικεντρώνονται στους πατέρες, σύντροφοι όλων των φύλων μπορεί να αναπτύξουν κατάθλιψη κατά την προγεννητική ή τη μεταγεννητική περίοδο. Κανένας γονέας δεν είναι άτρωτος στις ακραίες πιέσεις και τις αυξημένες προσδοκίες που περιβάλλουν τα ζευγάρια, όταν καλωσορίζουν ένα νέο παιδί. Γι' αυτό όλοι οι σύντροφοι πρέπει να γνωρίζουν τα σημάδια που υποδηλώνουν κατάθλιψη.

Σημάδια ότι ο/η σύντροφός σας μπορεί να έχει κατάθλιψη

Είτε ξεκινά κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης είτε μετά τη γέννηση του παιδιού σας, η κατάθλιψη διαφέρει από τη «μελαγχολία του μωρού», η οποία μπορεί να προκαλέσει κόπωση και θλίψη μετά τη γέννηση του παιδιού, αλλά γενικά εξαφανίζεται μέσα σε λίγες μέρες.

Η περιγεννητική ή μεταγεννητική κατάθλιψη είναι μια πιο σοβαρή κατάσταση που διαρκεί 2 εβδομάδες ή περισσότερο. Τα συμπτώματα κατάθλιψης σε νέους γονείς μπορεί να περιλαμβάνουν:

• Έντονα συναισθήματα θλίψης, ανησυχίας ή άγχους
• Συνεχείς φόβους για την υγεία και την ασφάλεια του μωρού
• Χαμηλά επίπεδα ενέργειας
• Γρήγορες διακυμάνσεις στη διάθεση, με ή χωρίς κλάματα
• Θυμό και ευερεθιστότητα
• Ομιχλώδη/ Σκοτεινή σκέψη που καθιστά ιδιαίτερα δύσκολη τη λήψη αποφάσεων
• Δυσκολία στο να κοιμηθείτε ή να μείνετε κοιμισμένοι
• Σημαντικές αλλαγές στις διατροφικές συνήθειες
• Ενοχές, ντροπή και αμφιβολίες για τις γονικές σας ικανότητες
• Δυσκολία στη δημιουργία δεσμού με το νεογέννητο παιδί σας

Αν εσείς ή ο/η σύντροφός σας αντιμετωπίζετε ένα ή περισσότερα από αυτά τα συμπτώματα, είναι ώρα να μιλήσετε με τον/την γιατρό σας.

Γιατί μερικοί γονείς διστάζουν να ζητήσουν βοήθεια

Όσο οδυνηρά κι αν είναι αυτά τα συμπτώματα, πολλοί νέοι γονείς δεν αναζητούν τη φροντίδα και τη θεραπεία που χρειάζονται. Πολλοί αισθάνονται ότι είναι απλώς πολύ απασχολημένοι για να δώσουν προτεραιότητα στην υγεία τους. Η έλλειψη ύπνου και οι πιέσεις της φροντίδας ενός αβοήθητου βρέφους μπορούν να κάνουν δύσκολο το να σκεφτούν με σαφήνεια για τις δικές τους ανάγκες και να αναζητήσουν πηγές ανακούφισης. Οι σύζυγοι και οι σύντροφοι μπορεί να αισθάνονται ιδιαίτερα απρόθυμοι να ζητήσουν βοήθεια. Πολλοί πιστεύουν ότι μόνο ο γονέας που γέννησε χρειάζεται τρυφερή φροντίδα. Ως «κύριοι φροντιστές» τόσο του μωρού όσο και του γονέα που γέννησε, μπορεί να αισθάνονται ότι δεν έχουν άλλη επιλογή παρά να συνεχίσουν ακατάπαυστα. Η αγνόηση των δικών τους αναγκών μπορεί να κάνει τα πράγματα ακόμη χειρότερα, καθώς η κατάθλιψη είναι ένα πραγματικό ζήτημα υγείας που δεν θα φύγει από μόνη της.

Πώς η κατάθλιψη ενός γονέα μπορεί να επηρεάσει ένα νεογέννητο παιδί

Όταν οι γονείς ζουν με μη θεραπευμένη κατάθλιψη, τα παιδιά είναι πιο πιθανό να αντιμετωπίσουν δικές τους δυσκολίες αργότερα. Τα βρέφη χρειάζονται αγκαλιές, χαμόγελα και υγιείς ρουτίνες για να μεγαλώσουν και να ευημερήσουν. Οι εγκέφαλοί τους αναπτύσσονται με εκπληκτική ταχύτητα, θέτοντας τα θεμέλια για τη μάθηση και τις ασφαλείς οικογενειακές σχέσεις που θα επηρεάσουν την υγεία και την ευτυχία τους σε όλη τη ζωή.

Η γνώση ότι το μωρό σας βασίζεται σε εσάς μπορεί να λειτουργήσει ως ένα ισχυρό κίνητρο για να αναζητήσετε βοήθεια για την κατάθλιψη. Εάν ανησυχείτε για τον εαυτό σας ή τον/την σύντροφό σας, τώρα είναι η στιγμή να επικοινωνήσετε με τον/την γιατρό σας, εάν τα συμπτώματα κατάθλιψης κάνουν τη ζωή σας δύσκολη.

Ομαδική εργασία για οικογενειακή θεραπεία

Η Αμερικανική Ακαδημία Παιδιατρικής συνιστά σε όλους τους γονείς να εξετάζονται για κατάθλιψη κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης και σε τακτά χρονικά διαστήματα μετά τη γέννηση του παιδιού τους. Οι περισσότεροι γιατροί τώρα ελέγχουν και τους δύο γονείς χρησιμοποιώντας τα ίδια εργαλεία και κλίμακες αξιολόγησης, γνωρίζοντας ότι η πρώιμη διάγνωση και η θεραπεία θα ωφελήσουν ολόκληρη την οικογένεια.

Δεν υπάρχει προς το παρόν επίσημος, εθνικός ιατρικός οδηγός στην Ελλάδα (π.χ. από το Υπουργείο Υγείας ή την Ελληνική Παιδιατρική Εταιρεία) που να καθοδηγεί τυπικά όλους τους παιδίατρους/γιατρούς να εξετάζουν συστηματικά όλους τους γονείς για κατάθλιψη κατά την εγκυμοσύνη ή μετά τον τοκετό με συγκεκριμένα εργαλεία. Υπάρχουν όμως ελληνικές προσπάθειες για την ευαισθητοποίηση και την αναγνώριση της περιγεννητικής ψυχικής υγείας, όπως ενημερωτικό υλικό σε δημόσια νοσοκομεία και εργαλεία διαλογής που χρησιμοποιούνται στην πρωτοβάθμια φροντίδα και φορείς ψυχικής υγείας στην κοινότητα, τα οποία στοχεύουν στην πρώιμη ανίχνευση συμπτωμάτων κατάθλιψης και άγχους κατά την εγκυμοσύνη και μετά τον τοκετό, ενισχύοντας έτσι τη φροντίδα των γονέων και την υποστήριξη της οικογένειας.

Η κατάθλιψη είναι μια κατάσταση που σχετίζεται με τον εγκέφαλο και μπορεί να αντιμετωπιστεί με εργαλεία, όπως:

• Κοινωνική υποστήριξη

Η δημιουργία ενός δικτύου ανθρώπων που μπορούν να σας βοηθήσουν να διαχειριστείτε το στρες μπορεί να βελτιώσει την ψυχική σας υγεία.

Στην Ελλάδα, υπηρεσίες υποστήριξης προσφέρονται από οργανισμούς, όπως η Φαιναρέτη (Τηλεφωνική Γραμμή Υποστήριξης Περιγεννητικής Ψυχικής Υγείας: 210 9319054) και η Εθνική Γραμμή Ψυχοκοινωνικής Υποστήριξης 10306.

Ψυχοθεραπεία

Οι φροντιστές μπορούν να συζητήσουν με έναν/μια θεραπευτή/τρια, ψυχολόγο ή κοινωνικό/ή λειτουργό για να μάθουν στρατηγικές που αλλάζουν τον τρόπο που η κατάθλιψη τους κάνει να σκέφτονται, να νιώθουν και να ενεργούν. Παραδείγματα θεραπειών με αποδεδειγμένη αποτελεσματικότητα για φροντιστές περιλαμβάνουν τη Γνωστική Συμπεριφορική Θεραπεία (CBT) και τη Διαπροσωπική Ψυχοθεραπεία (IPT). Υπάρχουν, επίσης, τύποι θεραπείας που αντιμετωπίζουν ταυτόχρονα τους γονείς ή τους φροντιστές και το βρέφος ή το παιδί.

• Φαρμακευτική αγωγή

Μπορεί, επίσης, να χρησιμοποιηθεί φαρμακευτική αγωγή, αν και οι περισσότεροι άνθρωποι με περιγεννητική κατάθλιψη δεν την χρειάζονται.

Στις περισσότερες περιπτώσεις, μια μικτή προσέγγιση λειτουργεί καλύτερα.

Βασικές αρχές υγείας

Το καλό φαγητό και η μέτρια άσκηση βοηθούν, επίσης, το σώμα να επαναφορτιστεί. Ο ύπνος παίζει καθοριστικό ρόλο στην ανάκαμψη από την κατάθλιψη, γι' αυτό και οι γονείς ενθαρρύνονται να συνεργαστούν ώστε και οι δύο να ξεκουραστούν επαρκώς. Το να λέτε «ναι» σε φίλους και οικογένεια που προσφέρονται να φροντίσουν το παιδί σας, ενώ εσείς κοιμάστε είναι ένα υγιές πρώτο βήμα.

Να έχετε, επίσης, υπόψη ότι ο θηλασμός αποτελεί προστατευτικό παράγοντα κατά της κατάθλιψης. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας ενσωματώνει την ψυχική υγεία της μητέρας στις διεθνείς του οδηγίες για τη φροντίδα της μητέρας και του νεογνού μετά τον τοκετό, παρέχοντας ένα πλαίσιο που υποστηρίζει την προώθηση του θηλασμού ως μέρος μιας συνολικής προσέγγισης για την ευεξία της οικογένειας και την πρόληψη ψυχικών προβλημάτων στην περιγεννητική περίοδο.

Σημεία που πρέπει να θυμάστε

• Οποιοσδήποτε γονέας μπορεί να πάθει κατάθλιψη, όταν περιμένει ή φροντίζει ένα νεογέννητο μωρό. Οι βιολογικοί γονείς και οι σύντροφοί τους θα πρέπει να έχουν ίση πρόσβαση στη φροντίδα και την υποστήριξη που χρειάζονται για να αναρρώσουν.