Συναισθηματική ανάπτυξη στα παιδιά προσχολικής ηλικίας

Η ζωηρή φαντασία του τρίχρονου παιδιού θα το βοηθήσει να εξερευνήσει και να συμφιλιωθεί με ένα ευρύ φάσμα συναισθημάτων, από την αγάπη και την εξάρτηση έως τον θυμό, τη διαμαρτυρία και τον φόβο. Δεν θα αναλάβει μόνο διάφορες ταυτότητες, αλλά συχνά θα αποδίδει ζωτικές ιδιότητες και συναισθήματα σε άψυχα αντικείμενα, όπως ένα δέντρο, ένα ρολόι, ένα φορτηγό ή το φεγγάρι. Αν το ρωτήσετε γιατί το φεγγάρι βγαίνει τη νύχτα για παράδειγμα, μπορεί να απαντήσει: «Για να μου πει γεια».

Κατά διαστήματα, να περιμένετε από το παιδί σας σε αυτή την ηλικία να σας συστήσει έναν από τους φανταστικούς του φίλους. Μερικά παιδιά έχουν έναν φανταστικό φίλο για έξι μήνες, άλλα αλλάζουν φανταστικούς φίλους κάθε μέρα, ενώ άλλα δεν έχουν ποτέ κανέναν ή προτιμούν φανταστικά ζώα. Μην ανησυχείτε ότι αυτοί οι φανταστικοί φίλοι μπορεί να υποδηλώνουν μοναξιά ή συναισθηματική αναστάτωση. Αντίθετα, σύμφωνα με την Αναπτυξιακή Ψυχολογία, οι φανταστικοί φίλοι λειτουργούν ως ένα δημιουργικό εργαλείο μέσω του οποίου το παιδί εξασκεί τη φαντασία του και επεξεργάζεται εμπειρίες. Μέσα από αυτό το παιχνίδι ρόλων, το παιδί έχει την ευκαιρία να δοκιμάσει διαφορετικές συμπεριφορές, να εκφράσει συναισθήματα και να κατανοήσει καλύτερα τις κοινωνικές σχέσεις. Έρευνες (Journal of Child Development) δείχνουν ότι τα παιδιά με φανταστικούς φίλους συχνά εμφανίζουν ανεπτυγμένες δεξιότητες στη γλώσσα, στη δημιουργική σκέψη και στην ενσυναίσθηση.

Θα παρατηρήσετε επίσης ότι κατά τη διάρκεια της ημέρας, το παιδί σας θα κινείται ελεύθερα ανάμεσα στη φαντασία και την πραγματικότητα. Μερικές φορές μπορεί να εμπλακεί τόσο βαθιά στον φανταστικό του κόσμο που δεν μπορεί να διακρίνει πού τελειώνει αυτός και πού αρχίζει η πραγματικότητα. Η εμπειρία του παιχνιδιού του μπορεί ακόμη και να επεκταθεί στην πραγματική ζωή. Ένα βράδυ μπορεί να έρθει στο τραπέζι για δείπνο πιστεύοντας ότι είναι η Σταχτοπούτα, μια άλλη μέρα μπορεί να σας πλησιάσει, κλαίγοντας αφού άκουσε μια ιστορία με φαντάσματα που πιστεύει ότι είναι αληθινή.

Ενώ είναι σημαντικό να καθησυχάσετε το παιδί σας, όταν φοβάται ή αναστατώνεται από ένα φανταστικό περιστατικό, προσέχετε να μην το υποτιμήσετε ή το κοροϊδέψετε. Αυτό το στάδιο της συναισθηματικής ανάπτυξης είναι φυσιολογικό και απαραίτητο και δεν πρέπει να αποθαρρύνεται. Πάνω από όλα, ποτέ μην αστειεύεστε λέγοντας του «θα σε κλειδώσω αν δεν φας το φαγητό σου» ή «θα σε αφήσω πίσω αν δεν βιαστείς». Είναι πιθανό να σας πιστέψει και να νιώθει τρομοκρατημένο για όλη την ημέρα ή και περισσότερο.

Περιστασιακά, προσπαθήστε να συμμετάσχετε στο φανταστικό παιχνίδι του παιδιού σας. Με αυτόν τον τρόπο, μπορείτε να το βοηθήσετε να βρει νέους τρόπους να εκφράσει τα συναισθήματά του και ακόμη και να επεξεργαστεί κάποια προβλήματα. Για παράδειγμα, μπορείτε να προτείνετε «να στείλετε την κούκλα της στο σχολείο» για να δείτε πώς αισθάνεται για το νηπιαγωγείο. Ωστόσο, μην επιμένετε να συμμετέχετε σε αυτές τις φαντασιώσεις. Μέρος της χαράς της φαντασίας για το παιδί είναι η δυνατότητα να ελέγχει αυτές τις φανταστικές δραματουργίες, οπότε αν του προτείνετε μια ιδέα, κρατηθείτε σε απόσταση και αφήστε το να την αναπτύξει, όπως θέλει. Αν σας ζητήσει να παίξετε κάποιο ρόλο, κρατήστε την συμμετοχή σας διακριτική. Αφήστε τον κόσμο της φαντασίας να είναι το μέρος όπου το παιδί έχει τον έλεγχο.

Πίσω στην πραγματική ζωή, δείξτε στο παιδί σας ότι είστε περήφανοι για τη νέα του ανεξαρτησία και δημιουργικότητα. Μιλήστε μαζί του, ακούστε τι λέει και δείξτε του ότι οι απόψεις του έχουν σημασία. Δώστε του επιλογές όποτε είναι δυνατόν — στα τρόφιμα που τρώει, στα ρούχα που φοράει και στα παιχνίδια που παίζετε μαζί. Αυτό θα του δώσει μια αίσθηση σημαντικότητας και θα το βοηθήσει να μάθει να παίρνει αποφάσεις. Ωστόσο, κρατήστε τις επιλογές του απλές. Για παράδειγμα, όταν πάτε σε ένα εστιατόριο, περιορίστε τις επιλογές του σε δύο ή τρία πιάτα. Διαφορετικά μπορεί να αισθανθεί πελαγωμένο και να μην μπορέσει να αποφασίσει. (Μια επίσκεψη σε ένα κατάστημα παγωτού ή παγωμένου γιαουρτιού με πολλές γεύσεις μπορεί να είναι βασανιστική, αν δεν περιορίσετε τις επιλογές του.)

Ποια είναι η καλύτερη προσέγγιση; Παρά όσα έχουμε ήδη πει, ένας από τους καλύτερους τρόπους για να ενισχύσετε την ανεξαρτησία του είναι να διατηρείτε αρκετά αυστηρό έλεγχο σε όλους τους τομείς της ζωής του, ενώ ταυτόχρονα να του δίνετε κάποια ελευθερία. Να του δείχνετε ότι εσείς έχετε τον έλεγχο και ότι δεν περιμένετε από αυτό να παίρνει τις μεγάλες αποφάσεις. Όταν ο φίλος του το προκαλεί να σκαρφαλώσει σε ένα δέντρο και το παιδί σας φοβάται, θα είναι καθησυχαστικό για αυτό να του πείτε όχι, ώστε να μην χρειαστεί να παραδεχτεί τους φόβους του. Καθώς ξεπερνά πολλούς από τους αρχικούς του φόβους και γίνεται πιο υπεύθυνο στην λήψη αποφάσεων, φυσικά θα του δίνετε περισσότερο έλεγχο. Εν τω μεταξύ, είναι σημαντικό να αισθάνεται ασφαλές και προστατευμένο.

Όπως και όταν ήταν τριών ετών, η φανταστική ζωή του τετράχρονου θα παραμείνει πολύ ενεργή. Ωστόσο, τώρα μαθαίνει να διακρίνει ανάμεσα στην πραγματικότητα και τη φαντασία, και θα μπορεί να μετακινείται ανάμεσα στα δύο, χωρίς να τα μπερδεύει τόσο πολύ.

Καθώς τα παιχνίδια φαντασίας και προσποίησης γίνονται πιο προηγμένα, μην εκπλαγείτε αν τα παιδιά πειραματιστούν με παιχνίδια φαντασίας που περιλαμβάνουν κάποια μορφή βίας. Πολεμικά παιχνίδια, εξόντωση δράκων, ακόμα και παιχνίδια, όπως το κρυφτό εμπίπτουν σε αυτήν την κατηγορία. Μερικοί γονείς απαγορεύουν στα παιδιά τους να παίζουν με αγοραστά παιχνίδια-πιστόλια , ακόμα και αν τα δουν να κόβουν, να κολλάνε και να φτιάχνουν χάρτινα πιστόλια ή απλά να δείχνουν με το δάχτυλο και να φωνάζουν «μπαμ, μπαμ». Οι γονείς δεν πρέπει να πανικοβάλλονται από αυτές τις δραστηριότητες. Σύμφωνα με την Αναπτυξιακή Ψυχολογία, αυτού του είδους το παιχνίδι δεν αποτελεί από μόνο του ένδειξη επιθετικότητας ή βίαιης συμπεριφοράς. Έρευνες στην Αναπτυξιακή Ψυχολογία (π.χ. Pellegrini, Smith) δείχνουν ότι το συμβολικό παιχνίδι μάχης στην προσχολική ηλικία δεν συνδέεται απαραίτητα με επιθετική συμπεριφορά. Ένα παιδί δεν έχει ιδέα τι σημαίνει να σκοτώσει ή να πεθάνει. Γι’ αυτόν, τα παιχνίδια-πιστόλια είναι ένας αθώος και διασκεδαστικός τρόπος να είναι ανταγωνιστικά και να ενισχύουν την αυτοεκτίμησή του παιδιού.

Αν θέλετε να μετρήσετε την αναπτυσσόμενη αυτοπεποίθηση του παιδιού σας, ακούστε τον τρόπο που μιλάει στους ενήλικες. Αντί να κρατιέται πίσω, όπως ίσως έκανε στα δύο ή τρία του, τώρα πιθανότατα είναι φιλικό, ομιλητικό και περίεργο. Επίσης, είναι πιθανό να είναι ιδιαίτερα ευαίσθητο στα συναισθήματα των άλλων -ενηλίκων και παιδιών- και να απολαμβάνει να κάνει τους ανθρώπους χαρούμενους. Όταν δει ότι πληγώνονται ή είναι λυπημένοι, θα δείξει συμπάθεια και έγνοια. Αυτό πιθανότατα θα εκφραστεί ως επιθυμία να αγκαλιάσει ή να «φιλήσει το σημείο που πονάει», γιατί αυτό είναι που θέλει περισσότερο και το ίδιο, όταν πονάει ή είναι δυσαρεστημένο.

Στην ηλικία των τεσσάρων και πέντε ετών, το παιδί σας μπορεί επίσης να αρχίσει να δείχνει έντονο ενδιαφέρον για βασικά θέματα σεξουαλικότητας, τόσο τη δική του όσο και του αντίθετου φύλου. Μπορεί να ρωτήσει από πού έρχονται τα μωρά και για τα όργανα που εμπλέκονται στην αναπαραγωγή και την απέκκριση. Μπορεί να θέλει να μάθει πώς διαφέρουν τα σώματα των αγοριών και των κοριτσιών. Όταν αντιμετωπίζετε τέτοιες ερωτήσεις, απαντήστε με απλή αλλά σωστή ορολογία. Ένα τετράχρονο παιδί, για παράδειγμα, δεν χρειάζεται να γνωρίζει τις λεπτομέρειες της σεξουαλικής επαφής, αλλά θα πρέπει να αισθάνεται ελεύθερο να κάνει ερωτήσεις, γνωρίζοντας ότι θα λάβει άμεσες και ακριβείς απαντήσεις.

Μαζί με αυτό το αυξημένο ενδιαφέρον για τη σεξουαλικότητα, πιθανότατα θα παίζει και με τα δικά του γεννητικά όργανα και μπορεί ακόμη να δείξει ενδιαφέρον για τα γεννητικά όργανα άλλων παιδιών. Αυτές δεν είναι ενήλικες σεξουαλικές συμπεριφορές, αλλά σημάδια φυσιολογικής περιέργειας και δεν δικαιολογούν επιπλήξεις ή τιμωρία.

Σε ποιο σημείο θα πρέπει οι γονείς να θέσουν όρια σε τέτοιες εξερευνήσεις; Αυτό είναι πραγματικά οικογενειακό θέμα. Πιθανότατα είναι καλύτερο να μην αντιδράτε υπερβολικά σε αυτήν την ηλικία, αφού είναι φυσιολογικό, εφόσον γίνεται με μέτρο. Ωστόσο, τα παιδιά πρέπει να μάθουν τι είναι κοινωνικά αποδεκτό και τι όχι. Έτσι, για παράδειγμα, μπορείτε να αποφασίσετε να πείτε στο παιδί σας:

• Το ενδιαφέρον για τα γεννητικά όργανα είναι υγιές και φυσικό.
• Η γύμνια και οι σεξουαλικές δραστηριότητες σε δημόσιους χώρους δεν είναι αποδεκτές.
• Κανένας άλλος άνθρωπος, ούτε καν στενοί φίλοι και συγγενείς, δεν επιτρέπεται να αγγίζει τα «απόκρυφα μέρη» του παιδιού. Οι εξαιρέσεις αυτού του κανόνα είναι οι γιατροί και οι νοσηλευτές κατά τη διάρκεια σωματικής εξέτασης, καθώς και οι ίδιοι οι γονείς του παιδιού, όταν προσπαθούν να βρουν την αιτία οποιουδήποτε πόνου ή δυσφορίας που νιώθει στην περιοχή των γεννητικών οργάνων.

Στην ηλικία περίπου 3–6 ετών, είναι φυσιολογικό το παιδί σας να δείχνει ιδιαίτερη προσοχή στον γονέα του αντίθετου φύλου και κάποιες φορές να φαίνεται να ανταγωνίζεται τον άλλο γονέα για την προσοχή του. Αυτό το φαινόμενο έχει περιγραφεί από τον Sigmund Freud ως «οιδιπόδειο στάδιο», αλλά οι σύγχρονες μελέτες στην Αναπτυξιακή Ψυχολογία δείχνουν ότι είναι απλώς μια φυσιολογική φάση ανάπτυξης. Τα παιδιά σε αυτή την ηλικία μαθαίνουν να κατανοούν σχέσεις, να πειραματίζονται με ρόλους και να αναπτύσσουν συναισθηματικούς δεσμούς (Bowlby, 1969; Ainsworth, 1978). Οι ειδικοί, όπως η American Academy of Pediatrics, τονίζουν ότι αυτές οι συμπεριφορές είναι συνήθως παροδικές και υποχωρούν καθώς το παιδί ωριμάζει (AAP, 2019). Με ψυχραιμία και σταθερότητα, οι γονείς μπορούν να βοηθήσουν το παιδί να διαχειριστεί τα συναισθήματά του χωρίς να αισθανθούν απειλή ή ζήλια.