Πώς να μιλήσετε με το παιδί σας για τον πόλεμο

Ο πόλεμος προκαλεί ανησυχία, και τα παιδιά και οι έφηβοι μπορεί να αναρωτιούνται γιατί συμβαίνει αυτή η βία και τι άλλο μπορεί να συμβεί στο μέλλον. Όπως και οι ενήλικες, είναι σε θέση να διαχειριστούν καλύτερα δυσάρεστες ειδήσεις και εικόνες, όταν κατανοούν την κατάσταση.

Ακολουθούν προτάσεις για να βοηθήσετε γονείς και φροντιστές/παιδαγωγούς να υποστηρίξουν τα παιδιά με εποικοδομητικό και βοηθητικό τρόπο.

Ρωτήστε το παιδί τι έχει ήδη ακούσει

Ξεκινήστε, ρωτώντας το παιδί τι γνωρίζει ήδη. Τα παιδιά πιθανώς έχουν ακούσει για τον πόλεμο και τις ενδεχόμενες περιφερειακές και παγκόσμιες επιπτώσεις του, μέσω τηλεόρασης, μέσων κοινωνικής δικτύωσης, σχολείου, φίλων ή παρατηρώντας συζητήσεις ενηλίκων. Ωστόσο, μεγάλο μέρος των πληροφοριών μπορεί να μην είναι ακριβές.

Καθώς το παιδί σας σας λέει τι γνωρίζει για την κατάσταση, αναγνωρίστε πιθανές παρεξηγήσεις ή τρομακτικές φήμες. Αναγνωρίστε τη σύγχυση. Μπορείτε να εξηγήσετε ότι ακόμη και οι ενήλικες δεν γνωρίζουν όλα όσα συμβαίνουν, καθώς οι ειδήσεις αλλάζουν γρήγορα ή παρέχουν αντικρουόμενες απόψεις.

Ανταποκριθείτε με ειλικρινή καθησυχασμό και μην υποτιμάτε τους φόβους του παιδιού

Οι ενήλικες έχουν πολλές ανησυχίες για την κρίση αυτή. Ανησυχούν για την ασφάλεια και την ευημερία στρατιωτών και πολιτών, φοβούνται ότι η βία μπορεί να κλιμακωθεί ή να εξαπλωθεί, και σκέφτονται πώς ο πόλεμος μπορεί να επηρεάσει άλλες χώρες ή και τη δική μας.

Τα παιδιά μπορεί να μοιράζονται κάποιες από αυτές τις ανησυχίες, αλλά μπορεί να έχουν και πολύ διαφορετικές ανησυχίες ή ερωτήματα. Γι’ αυτό είναι σημαντικό να ρωτάμε άμεσα τα παιδιά για τους φόβους τους. Δεν μπορούμε να παρέχουμε αποτελεσματική καθησυχαστική υποστήριξη αν δεν γνωρίζουμε τις συγκεκριμένες ανησυχίες τους.

Αφού το παιδί μοιραστεί τις ανησυχίες του, δώστε ειλικρινείς εξηγήσεις. Διορθώστε παρεξηγήσεις ή λανθασμένες πληροφορίες, αλλά μην αγνοείτε ή υποτιμάτε τους φόβους του. Βοηθήστε το παιδί να αναγνωρίσει τρόπους να αντιμετωπίσει το άγχος, τη λύπη και τους φόβους αντί να προσποιείται ότι δεν υπάρχουν.

Να θυμάστε ότι τα παιδιά κατανοούν και αντιδρούν διαφορετικά ανάλογα με την ηλικία και τις προσωπικές τους εμπειρίες.

Όσο μεγαλύτερο είναι ένα παιδί, τόσο περισσότερη συζήτηση πιθανόν χρειάζεται για να απαντηθούν ερωτήματα και να αντιμετωπιστούν ανησυχίες. Ξεκινήστε, παρέχοντας βασικές πληροφορίες με απλό και άμεσο τρόπο, και μετά ρωτήστε αν έχει ερωτήσεις. Ακολουθήστε τα σημάδια που σας δίνει το παιδί για να αποφασίσετε πόσες λεπτομέρειες θα μοιραστείτε.

Τα παιδιά συχνά αναζητούν επιβεβαίωση ότι είναι ασφαλή μετά από συζητήσεις ή εικόνες βίας και συγκρούσεων.

Αποφύγετε την έκθεση σε εικόνες πολέμου και συνεχή κάλυψη στα μέσα ενημέρωσης ή στα κοινωνικά δίκτυα

Περιορίστε την έκθεση σε ειδησεογραφικά μέσα και κοινωνικά δίκτυα. Η υπερβολική έκθεση μπορεί να προκαλέσει μεγάλο άγχος και να δυσκολέψει την κατανόηση των γεγονότων και την επεξεργασία των συναισθημάτων.

Είναι χρήσιμο τα παιδιά να γνωρίζουν αρκετά ώστε να κατανοούν τι συνέβη, αλλά η έκθεση σε εικόνες, μεγάλο όγκο πληροφοριών ή συνεχόμενη και επαναλαμβανόμενη πληροφόρηση δεν βοηθά. Συνεντεύξεις με τραυματισμένα άτομα ή οικογένειες θυμάτων μπορούν να προκαλέσουν έντονη αναστάτωση.

Η πληροφόρηση μπορεί να προκαλέσει θλίψη σε παιδιά που έχουν βιώσει τον θάνατο φίλου ή μέλους της οικογένειας, ακόμα και αν δεν σχετίζεται με τη βία.

Σκεφτείτε αυτή την κατάσταση ως ευκαιρία για απομάκρυνση από τα μέσα. Κλείστε τηλεόραση, υπολογιστές και κινητά και συγκεντρωθείτε στην οικογένεια και στον κοινωνικό σας κύκλο.

Αναγνωρίστε ότι ορισμένα παιδιά μπορεί να βρίσκονται σε μεγαλύτερο κίνδυνο συναισθηματικής αναστάτωσης

Ορισμένα παιδιά θα επηρεαστούν συναισθηματικά περισσότερο από δυσάρεστα γεγονότα. Μπορεί να χρειαστούν περισσότερη βοήθεια στην αντιμετώπιση.

Για παιδιά με οικογένεια ή φίλους που επηρεάζονται άμεσα, ο πόλεμος γίνεται πολύ προσωπικό ζήτημα. Ταυτίζονται πιο έντονα με το στρες και τις απώλειες. Παράλληλα, παιδιά οικογενειών με ισχυρούς δεσμούς λόγω κοινών θρησκευτικών πεποιθήσεων μπορεί, επίσης, να νιώσουν έντονη ταύτιση.

Ακόμη και παιδιά χωρίς άμεσες συνδέσεις μπορεί να έχουν αυξημένο κίνδυνο δυσάρεστων αντιδράσεων. Παιδιά σε περιοχές με υψηλά ποσοστά βίας μπορεί να ανησυχούν για τη δική τους ασφάλεια. Εκείνα που ζουν σε κοινότητες που έχουν βιώσει φυλετική ή εθνοτική διάκριση μπορεί να νιώσουν περισσότερη ανησυχία και θυμό όταν ακούν για πράξεις βίας ή προκαταλήψεις.

Παιδιά που έχουν βιώσει φτώχεια ή νιώθουν ανασφάλεια, ακούγοντας ιστορίες οικογενειών με περιορισμένους πόρους. Ιστορίες πολέμου μπορεί να ενεργοποιήσουν τραυματικές εμπειρίες σε παιδιά που έχουν επιβιώσει πολέμου ή άλλων τραυμάτων, ή των οποίων οι οικογένειες έχουν βιώσει κατάσταση πρόσφυγα. Παιδιά με προηγούμενα προβλήματα άγχους ή κατάθλιψης μπορεί να χρειαστούν επιπλέον υποστήριξη σε αυτή τη φάση.

Δώστε προσεκτικές απαντήσεις σε συχνές ερωτήσεις

Τα παιδιά και οι έφηβοι συχνά κάνουν κοινές ερωτήσεις σε περιόδους κρίσης. Επιλέξτε απαντήσεις που παρέχουν ειλικρινείς πληροφορίες και χρήσιμη καθησυχαστική υποστήριξη. Παραδείγματα:

Μπορούσα να κάνω κάτι για να το αποτρέψω;
Οι ενήλικες ίσως αναρωτιούνται αν κάθε χώρα θα μπορούσε να είχε κάνει περισσότερα για να αποτρέψει αυτόν τον πόλεμο. Ενώ μας φαίνεται προφανές ότι δεν υπάρχει τίποτα που θα μπορούσαν να κάνουν τα παιδιά για να αποτρέψουν τον πόλεμο, τα ίδια τα παιδιά μπορεί να νιώσουν αβοήθητα και να εύχονται να μπορούσαν να αλλάξουν τα γεγονότα. Εξηγήστε ότι είναι φυσιολογικό να αισθάνεται κανείς έτσι, είναι μια κοινή αντίδραση και όλοι θα θέλαμε να μπορούσαμε να είχαμε κάνει κάτι.

Επιβεβαιώστε ότι η κάθε χώρα κάνει ό,τι μπορεί για να ανταποκριθεί και να μας προστατεύσει. Προτείνετε ενέργειες που βοηθούν τους πληγέντες (γράψιμο επιστολών, προσευχές, συγκέντρωση χρημάτων). Ενθαρρύνετε τα παιδιά να εργαστούν για την προώθηση της ασφάλειας, της ανθεκτικότητας και της αποδοχής στις δικές τους κοινότητες.

Θα αλλάξει αυτό τη ζωή μου;
Τα παιδιά ανησυχούν συχνά για τον εαυτό τους. Σε περίοδο κρίσης μπορεί να εστιάζουν περισσότερο στις προσωπικές τους ανησυχίες. Φαίνεται σαν να ενεργούν ανώριμα. Μερικές φορές οι ενήλικες το βλέπουν αυτό ως εγωισμό ή αδιαφορία.

Είναι αναμενόμενο τα παιδιά να σκέφτονται περισσότερο τον εαυτό τους στην αρχή. Μόλις νιώσουν ότι ακούγονται και ότι οι ανάγκες τους καλύπτονται, τότε θα μπορούν να σκεφτούν και τις ανάγκες των άλλων.

Μπορώ να βοηθήσω;
Όταν τα παιδιά νιώσουν ασφαλή και κατανοήσουν τα γεγονότα, πολλά θέλουν να βοηθήσουν. Αν και η άμεση βοήθεια στα θύματα βίας στην Μέση Ανατολή ή αλλού μπορεί να είναι περιορισμένη, υπάρχουν θετικές δράσεις που μπορούν να κάνουν. Μπορούν να φροντίσουν τον εαυτό τους, να εκφράσουν τα συναισθήματά τους και να βοηθήσουν άλλα μέλη της κοινότητας (φίλους, συμμαθητές, εκπαιδευτικούς). Μπορούν να σκεφτούν πώς μαζί με άλλα μέλη από τον κοινωνικό τους κύκλο θα μπορούσαν να κάνουν κάτι χρήσιμο για τα θύματα και τους επιζώντες του πολέμου. Μπορούν επίσης να συμμετάσχουν σε φιλανθρωπικές δραστηριότητες ως οικογένεια ή σχολικό έργο.

Μην ανησυχείτε να δώσετε την τέλεια απάντηση

Συχνά, τα παιδιά χρειάζονται απλώς κάποιον που εμπιστεύονται να ακούσει τις ερωτήσεις τους, να αποδεχτεί τα συναισθήματά τους και να είναι εκεί για αυτά. Δεν υπάρχει τέλεια απάντηση που να τα κάνει όλα καλά. Ακούστε τις ανησυχίες τους και δώστε απλές, άμεσες και ειλικρινείς απαντήσεις. Παρέχετε κατάλληλη καθησυχαστική υποστήριξη.

Ενώ όλοι θα θέλαμε να αποτρέψουμε τα παιδιά από το να ακούν για τη φρίκη του πολέμου, η άμεση διαθεσιμότητα των ειδήσεων και των εικόνων του πολέμου δεν το επιτρέπει. Η σιωπή για τον πόλεμο δεν προστατεύει τα παιδιά· μόνο περιορίζει την κατανόηση και την ικανότητά τους να αντιμετωπίσουν την κατάσταση. Η μη επικοινωνία για τα όσα συμβαίνουν στον πόλεμο μπορεί να αυξήσει στην πραγματικότητα το άγχος. Μπορεί να κάνει τα παιδιά να φανταστούν ότι πρόκειται να συμβούν πιο επικίνδυνα και προσωπικά απειλητικά γεγονότα.

Ο πόλεμος προκαλεί αναστάτωση και τα παιδιά μπορεί να είναι λυπημένα

Κατά τη συζήτηση, τα παιδιά μπορεί να είναι αναστατωμένα και να κλαίνε, να είναι ανήσυχα ή αγχωμένα, ή να σας δείχνουν με κάποιον άλλον τρόπο ότι δυσκολεύονται. Είναι σημαντικό να κατανοήσουν ότι αυτό που τα αναστατώνει είναι οι λεπτομέρειες του πολέμου, όχι η ίδια η συζήτηση.

Συζητώντας για τον πόλεμο, τους δίνεται η ευκαιρία να σας δείξουν πόσο αναστατωμένα είναι πραγματικά. Αυτό είναι το πρώτο βήμα για να αντιμετωπίσουν τα συναισθήματά τους και να προσαρμοστούν στη νέα κατανόηση του κόσμου.

Σταματήστε τη συζήτηση ανά διαστήματα για να παρέχετε υποστήριξη και φροντίδα. Αν είναι πολύ αναστατωμένα, προτείνετε να συνεχίσουν άλλη στιγμή.

Είναι καλό να γνωρίζουν ότι μπορούν να σας δείξουν πότε είναι αναστατωμένα, αλλιώς μπορεί να προσπαθήσουν να κρύψουν τα συναισθήματά τους και να τα αντιμετωπίσουν μόνα τους. Μοιραστείτε και τα δικά σας συναισθήματα και δώστε παράδειγμα θετικής διαχείρισης.

Φέρτε το θέμα προς συζήτηση, ακόμη κι αν τα παιδιά δεν θέλουν να μιλήσουν

Σε μια παγκόσμια κρίση, βοηθά να ανοίξετε το θέμα με τα παιδιά, ακόμη και μικρής ηλικίας. Μπορεί αρχικά να πουν ότι δεν θέλουν ή δεν χρειάζεται να συζητήσουν. Μην τα αναγκάζετε, αλλά κρατήστε την πόρτα ανοιχτή για μελλοντική συζήτηση. Δώστε τους να καταλάβουν ότι είστε διαθέσιμοι, όταν είναι τα ίδια έτοιμα να μιλήσουν και αφήστε τα να επιλέξουν τη στιγμή που θα το κάνουν.

Καθώς ο πόλεμος εξελίσσεται, οι ερωτήσεις και τα συναισθήματα των παιδιών θα αλλάζουν. Δεν χρειάζεται να καλύψετε το θέμα σε μια μακρά συζήτηση, καθώς αυτή θα είναι η πρώτη από πολλές που θα συνεχιστούν με τον χρόνο.

Ζητήστε επιπλέον υποστήριξη, όταν το παιδί σας τη χρειάζεται

Μετά από πολέμους με πολλούς θανάτους, καταστροφές και αναστατώσεις, είναι φυσιολογικό να ανησυχείτε. Αν τα παιδιά παραμένουν πολύ αναστατωμένα για μέρες, έχουν εφιάλτες, δεν μπορούν να διαχειριστούν τους φόβους τους ή αντιμετωπίζουν προβλήματα στο σχολείο ή στο σπίτι, αναζητήστε βοήθεια από ειδικούς εκτός οικογένειας. Ο πόλεμος μπορεί να έχει προκαλέσει και άλλες θλιβερές εμπειρίες ή ανησυχίες.

Μπορείτε να επικοινωνήσετε με τον/την παιδίατρό σας, έναν εκπαιδευτικό ή σχολικό σύμβουλο, ή έναν επαγγελματία ψυχικής υγείας. Δεν χρειάζεται να περιμένετε να φανεί ανάγκη για ψυχολογική υποστήριξη, αξιοποιήστε τη συμβουλευτική όσο πιο άμεσα.