Κίνδυνος αυτοκτονίας στους εφήβους: Τι πρέπει να γνωρίζουν οι γονείς

Αν ανησυχείτε πως το παιδί σας σκέφτεται να αυτοκτονήσει, δεν είστε μόνοι.

Σύμφωνα με την έκθεση του ΟΟΣΑ, η ψυχική υγεία παιδιών και εφήβων επιδεινώθηκε αισθητά κατά τη διάρκεια της πανδημίας COVID-19, ενώ άλλες αιτίες που έχουν αρνητικές επιπτώσεις στην ψυχική τους υγείας είναι η κλιματική κρίση, ο πόλεμος και φυσικά η υπερβολική χρήση των social media. Στην Ελλάδα, το 12,5% των μαθητών (6,6% των αγοριών και 17,6% των κοριτσιών) αναφέρουν απόπειρα αυτοκτονίας, ενώ οι αντίστοιχοι θάνατοι ανέρχονται στο 3.8/100000 στα αγόρια και το 0.8/100000 στα κορίτσια (ΠΟΥ).

Η Ελλάδα έχει ένα από τα μικρότερα ποσοστά αυτοκτονίας σε εφήβους διεθνώς ,ωστόσο, τα παραπάνω στοιχεία ενδέχεται να είναι υψηλότερα καθώς πολλές απόπειρες και αυτοκτονίες καταγράφονται ως ατυχήματα (συνήθως τροχαία).

Η βιβλιογραφία καταδεικνύει υψηλότερα ποσοστά αυτοκτονιών σε αγόρια ηλικίας 15 – 19 ετών σε σύγκριση με τα κορίτσια. Εντούτοις, τα κορίτσια προβαίνουν πιο συχνά σε απόπειρες αυτοκτονίας. Η Πανελλήνια Έρευνα του ΕΠΙΨΥ παρέχει στοιχεία για τις συμπεριφορές που συνδέονται με την Υγεία των Εφήβων – μαθητών. Η έρευνα εκπονείται από το 1998 ανά 4ετία ως το εθνικό σκέλος του διεθνούς ερευνητικού προγράμματος Health Behaviour in School-aged Children (www.hbsc.org).

Θλίψη, απομόνωση και φόβος που προκάλεσε η πανδημία μπορεί να ήταν πιθανοί παράγοντες. Όμως οι ειδικοί λένε ότι οι πιέσεις που μπορούν να οδηγήσουν τους νέους να σκεφτούν την αυτοκτονία αυξάνονται εδώ και χρόνια.

Η στοργική και ενημερωμένη υποστήριξη της οικογένειας μπορεί να βοηθήσει τα παιδιά να αντεπεξέλθουν όταν η ζωή μοιάζει συντριπτική. (Γονείς, μοιραστείτε με το παιδί σας την ιστορία ενός εφήβου, «Βρίσκοντας υποστήριξη και ελπίδα μετά από μια απώλεια»,βλ. παρακάτω.)

Θα νιώσετε καλύτερα προετοιμασμένοι να βοηθήσετε το παιδί σας όταν γνωρίζετε περισσότερα για αυτούς τους παράγοντες κινδύνου αυτοκτονίας:

Προηγούμενες απόπειρες αυτοκτονίας

Οι νέοι που έχουν ήδη προσπαθήσει να αφαιρέσουν τη ζωή τους αντιμετωπίζουν υψηλότερο κίνδυνο αυτοκτονίας. Ο κίνδυνος παραμένει υψηλός για τουλάχιστον ένα έτος μετά από μια απόπειρα αυτοκτονίας, οπότε η παρακολούθηση της φροντίδας είναι κρίσιμη. Μια μελέτη δείχνει ότι το στίγμα και η ντροπή που νιώθουν οι άνθρωποι μετά την προσπάθεια να τερματίσουν τη ζωή τους μπορεί να τους ωθήσουν να προσπαθήσουν ξανά. Μετά από μια απόπειρα αυτοκτονίας, η έρευνα επίσης υποδηλώνει ότι ο αυτοτραυματισμός, όπως το κόψιμο σε διάφορα σημεία του σώματος, θέτει τα παιδιά σε υψηλότερο κίνδυνο αυτοκτονίας τον επόμενο χρόνο.

Οικογενειακές εμπειρίες

Υπάρχουν πολλά οικογενειακά ζητήματα που μπορούν να επηρεάσουν τον κίνδυνο αυτοκτονίας στους νέους. Για παράδειγμα, η έρευνα δείχνει ότι όταν ένα μέλος της οικογένειας πεθαίνει από αυτοκτονία, άλλα μέλη στην ίδια οικογένεια είναι πιο πιθανό να αφαιρέσουν τη ζωή τους. Παιδιά που ζουν με κακοποίηση, βία και άλλες μορφές τραύματος διατρέχουν επίσης μεγαλύτερο κίνδυνο αυτοκτονίας. Ο αποχωρισμός από αγαπημένα πρόσωπα λόγω θανάτου, διαζυγίου, στρατιωτικής αποστολής, απέλασης, φυλάκισης και άλλων παραγόντων μπορεί να προκαλέσει δυσκολίες ψυχικής υγείας που ενδέχεται να συμβάλουν στον κίνδυνο αυτοκτονίας, όπως και η απώλεια σταθερής στέγασης. Μελέτες επίσης υποδηλώνουν ότι τα παιδιά που έχουν υιοθετηθεί και εκείνα που έχουν περάσει χρόνο σε ανάδοχη φροντίδα είναι πιο πιθανό να εκτεθούν σε τραύμα και αντιξοότητες· αυτό μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο αυτοκτονίας τους.

Κοινωνικές πιέσεις που σχετίζονται με τον σεξουαλικό προσανατολισμό ή την ταυτότητα φύλου

Οι νέοι που αυτοπροσδιορίζονται ως λεσβίες, γκέι, αμφιφυλόφιλοι, τρανς, queer ή διεμφυλικοί δύο πνευμάτων (ΛΟΑΤΚΙ+) είναι 4 φορές πιο πιθανό να επιχειρήσουν αυτοκτονία από τους στρέιτ (ετεροφυλόφιλους ή φυλοαμετάβατους) συνομηλίκους τους. Ωστόσο, ο σεξουαλικός προσανατολισμός και η ταυτότητα φύλου από μόνοι τους δεν συνδέονται άμεσα με την αυτοκτονία. Αντίθετα, οι νέοι που αυτοπροσδιορίζονται ως ΛΟΑΤΚΙ+ μπορεί να βιώνουν διακρίσεις, εχθρότητα και απόρριψη, που μπορεί να οδηγήσουν σε αυτοκτονικές σκέψεις και πράξεις. Μια μελέτη διαπίστωσε ότι, όταν τα παιδιά βιώνουν αρνητικές οικογενειακές και κοινωνικές αντιδράσεις όταν αποκαλύπτουν την σεξουαλική τους ταυτότητα, αυτό μπορεί να αυξήσει τους κινδύνους αυτοκτονίας.

Ρατσισμός

Ο ρατσισμός, οι διακρίσεις και η σχετική συστημική προκατάληψη είναι εξαιρετικά επιβλαβείς για την ψυχική υγεία. Επίσης, ένα ιστορικό συστημικού ρατσισμού περιορίζει τη δυνατότητα ικανότητα των παιδιών να έχουν πρόσβαση σε υπηρεσίες ψυχικής υγείας που προσφέρουν υπηρεσίες σε παιδιά με αναπτυξιακά προβλήματα και διαφορετικά πολιτισμικά χαρακτηριστικά από τα χαρακτηριστικά που ισχύουν στις κοινότητες και στα σχολεία. Ο ρατσισμός και οι διακρίσεις έχουν οδηγήσει σε σημαντικές διαφορές σχετικά με τον κίνδυνο και τα ποσοστά αυτοκτονίας με βάση τη φυλή και την εθνότητα.

Κατάθλιψη

Έφηβοι που βιώνουν κατάθλιψη είναι πιο πιθανό να επιχειρήσουν αυτοκτονία. Οι γονείς μπορεί να παρατηρήσουν συμπτώματα κατάθλιψης όπως λύπη, ευερεθιστότητα, απελπισία, πλήξη και την τάση να νιώθουν καταβεβλημένοι τις περισσότερες ή όλες τις ώρες. Όμως κάποια παιδιά είναι καλά στο να κρύβουν τα συναισθήματά τους ή δεν ξέρουν πώς να τα μοιράζονται. Καθώς ένα ποσοστό των εφήβων θα αντιμετωπίσει άγχος ή κατάθλιψη κάποια στιγμή, οι παιδίατροι και πιο ειδικά οι παιδοψυχολόγοι και οι παιδοψυχίατροι μπορούν να κάνουν έναν τυπικό, ετήσιο προληπτικό έλεγχο σε παιδιά ηλικίας 12 ετών και άνω, ιδιαίτερα αν υπάρχουν κάποιες ενδείξεις για κατάθλιψη και κίνδυνο αυτοκτονίας.

Άλλες καταστάσεις ψυχικής υγείας

Οι διαταραχές διάθεσης, οι διαταραχές λήψης τροφής και άλλες ψυχιατρικές καταστάσεις μπορούν να αυξήσουν τον κίνδυνο αυτοκτονίας ενός παιδιού. Για παράδειγμα, οι νέοι με σχιζοφρένεια μπορεί να ακούν φωνές (ακουστικές ψευδαισθήσεις) που μοιάζουν να τους λένε να αφαιρέσουν τη ζωή τους, παρότι δεν θέλουν να πεθάνουν.

Αλκοόλ και χρήση ουσιών

Η χρήση ουσιών είναι παράγοντας σε περίπου 1 στις 3 αυτοκτονίες νέων, σύμφωνα με κάποιες μελέτες σε χώρες του εξωτερικού. Οι νέοι μπορεί να λαμβάνουν σκόπιμα μεγάλες δόσεις ναρκωτικών ως τρόπο να τερματίσουν τη ζωή τους. Η χρήση αλκοόλ και ναρκωτικών μπορεί επίσης να προκαλέσει ρήξη με την πραγματικότητα ή ψυχωτικό επεισόδιο, που προκαλεί ψευδαισθήσεις ή παραληρηματικές ιδέες οι οποίες σε κάποιες περιπτώσεις μπορεί να οδηγούν σε αυτοκτονία.

Προβλήματα συμπεριφοράς

Οι νέοι που βιώνουν έντονο θυμό ή έχουν ιστορικό επιθετικής, παρορμητικής συμπεριφοράς αντιμετωπίζουν υψηλότερο κίνδυνο αυτοκτονίας. Τα έντονα συναισθήματα από μόνα τους δεν είναι η μοναδική αιτία, αφού τα περισσότερα παιδιά και έφηβοι βιώνουν έντονα συναισθήματα και διαθέσεις. Αλλά οι νέοι που δεν ρυθμίζουν και εκφράζουν τα συναισθήματά τους με καταστροφικούς τρόπους μπορεί να αφαιρέσουν τη ζωή τους, ιδίως αν είναι κοινωνικά απομονωμένοι, κάνουν χρήση ναρκωτικών ή αλκοόλ ή καταναλώνουν τα μέσα ενημέρωσης και κοινωνικής δικτύωσης  με υπερβολικούς, ανθυγιεινούς τρόπους.

Γνώση για άλλες αυτοκτονίες, ειδικά κοντά στο σπίτι

Μια μελέτη έδειξε ότι όταν οι νέοι μαθαίνουν για την αυτοκτονία κάποιου που γνωρίζουν, είναι πιο πιθανό να σκεφτούν ή να επιχειρήσουν αυτοκτονία. Οι γονείς θα πρέπει να δίνουν ιδιαίτερη προσοχή όταν συμβαίνουν αυτοκτονίες, ειδικά όταν οι απώλειες αφορούν μέλη της οικογένειας, φίλους ή συμμαθητές. Τα παιδιά και οι έφηβοι μπορεί να χρειαστούν επιπλέον υποστήριξη, συμπεριλαμβανομένης επαγγελματικής ψυχολογικής υποστήριξης και συμβουλευτικής, για να αντιμετωπίσουν τα έντονα συναισθήματα που βιώνουν.

Εκφοβισμός και διαδικτυακός εκφοβισμός

Τα παιδιά που υφίστανται εκφοβισμό—και εκείνα που εκφοβίζουν άλλα—αντιμετωπίζουν υψηλότερο κίνδυνο αυτοκτονικών σκέψεων και ενεργειών. Αυτό ισχύει είτε ο εκφοβισμός συμβαίνει πρόσωπο με πρόσωπο είτε διαδικτυακά (κυβερνοεκφοβισμός). Μια μελέτη του 2021 διαπίστωσε ότι οι έφηβοι που δέχτηκαν εκφοβισμό στο διαδίκτυο είχαν περίπου 12 φορές περισσότερες πιθανότητες να έχουν αυτοκτονικές σκέψεις από συνομηλίκους που δεν δέχτηκαν.

Εύκολη πρόσβαση σε όπλα ή άλλα επικίνδυνα αντικείμενα

Είναι απαραίτητη η φύλαξη σε ασφαλές μέρος αντικειμένων, που θα μπορούσαν να αποτελέσουν μέσο αυτοκτονίας στο οικιακό περιβάλλον (π.χ., χάπια, φυτοφάρμακα, μαχαίρια, κυνηγετικά όπλα). Είναι γνωστό ότι ο εγκέφαλος των εφήβων εξακολουθεί να αναπτύσσεται και γι’ αυτό τείνουν να είναι πιο παρορμητικοί από τους ενήλικες. Μια στιγμιαία απόφαση να επιχειρήσουν αυτοκτονία με όπλο συχνά δεν αφήνει καμία ευκαιρία για διάσωση. Το ασφαλέστερο σπίτι για παιδιά και εφήβους είναι εκείνο χωρίς όπλα. Αν υπάρχουν, θα πρέπει να αποθηκεύονται με ασφάλεια: κλειδωμένα και άδεια.

Πώς να παρέχετε την υποστήριξη που χρειάζονται οι νέοι

Η αυτοκτονία είναι μια σοβαρή αιτία θανάτου μεταξύ των νέων 10 έως 24 ετών στις κοινωνίες του δυτικού κόσμου. Οι οικογένειες θα πρέπει να γνωρίζουν τα προειδοποιητικά σημάδια και να είναι έτοιμες να βοηθήσουν τα παιδιά τους.

• Να ξέρετε ότι είναι εντάξει να ρωτάτε για την αυτοκτονία. Αν ανησυχείτε για το παιδί σας, ρωτήστε το ευθέως αν σκέφτεται την αυτοκτονία. Μελέτες έχουν δείξει ότι το να ρωτάτε για την αυτοκτονία δεν θα «βάλει την ιδέα στο μυαλό του». Αντίθετα, μπορεί να ανοίξει την πόρτα για μια ειλικρινή συζήτηση για την ψυχική του υγεία.
• Βεβαιωθείτε ότι τα παιδιά ξέρουν πως είναι εντάξει να μιλούν για την αυτοκτονία. Θίξτε το θέμα με ήρεμο, μη επικριτικό τρόπο για να τα βοηθήσετε να νιώσουν ασφαλή να μοιραστούν τις σκέψεις και τα συναισθήματά τους. Ακολουθούν συμβουλές για το πώς να ανοίξετε τη συζήτηση.
• Μην περιμένετε για να ζητήσετε επαγγελματική βοήθεια. Αν δείτε σημάδια ότι το παιδί σας μπορεί να σκέφτεται την αυτοκτονία, επικοινωνήστε αμέσως με τον παιδίατρο της οικογένειάς σας για να βρείτε βοήθεια και κατάλληλη υποστήριξη ψυχικής υγείας( παιδοψυχολόγο, παιδοψυχίατρο, τηλ γραμμές βοήθειας).
• Αν το παιδί αρνείται, εξετάστε την περίπτωση συνεργασίας με παιδοψυχολόγο μέσω τηλεϊατρικής. Το παιδί σας μπορεί να βρει ευκολότερο να μιλήσει με επαγγελματίες υγείας από την άνεση του σπιτιού. Ειδικά για τους εφήβους, τα διαδικτυακά ραντεβού υγείας θα πρέπει να γίνονται σε ιδιωτικό χώρο, κάτι που μπορεί να τους βοηθήσει να μιλήσουν πιο ελεύθερα. Η δια ζώσης συνεργασία με τον ειδικό είναι προτιμότερη αλλά και οι συνεδρίες μέσω του διαδικτύου είναι επίσης ένας τρόπος για να διασφαλιστεί ότι οι νέοι λαμβάνουν την έγκαιρη, συνεχή υποστήριξη που χρειάζονται.

Περισσότερες πληροφορίες

• Ψυχική υγεία εφήβων: Πώς να καταλάβετε πότε το παιδί σας χρειάζεται βοήθεια