Σχολικές αποβολές και οριστική απομάκρυνση από το σχολείο: Γιατί δεν ωφελούν ούτε τα παιδιά ούτε τα σχολεία;

Θέλουμε τα σχολεία μας να είναι ασφαλείς και φιλόξενοι χώροι όπου όλα τα παιδιά μπορούν να αποκτήσουν γνώσεις και να αναπτυχθούν. Γι' αυτό οι σχολικές διευθύνσεις σε όλη τη χώρα χρειάζονται αποτελεσματικούς τρόπους να αντιμετωπίζουν μαθητές/τριες που παραβαίνουν τους κανόνες ή απειλούν να βλάψουν άλλους.

Μια μέθοδος αντιμετώπισης της προβληματικής συμπεριφοράς μαθητή είναι να αφήνουμε τα παιδιά εκτός σχολείου για σύντομο χρονικό διάστημα (αποβολή ή αναστολή φοίτησης) ή μόνιμη απομάκρυνση και οριστική διαγραφή. Ωστόσο, βάσει έρευνας τριών δεκαετιών, είναι ξεκάθαρο ότι η απομάκρυνση παιδιών από το σχολείο δεν κάνει τις σχολικές κοινότητες πιο ασφαλείς. Αντίθετα, παρατηρούμε επιβλαβείς συνέπειες, καθώς εκατομμύρια παιδιά στερούνται τα μαθησιακά περιβάλλοντα που διδάσκουν συνεργασία, σεβασμό, όρια και πολλά άλλα.

Η Αμερικανική Ακαδημία Παιδιατρικής εξηγεί

Ως παιδίατροι, ανησυχούμε βαθιά για την ασφάλεια στα σχολεία. Γνωρίζουμε, επίσης, ότι τα παιδιά χρειάζονται το σωστό τύπο πειθαρχίας και υποστήριξης που τους βοηθά να τα πάνε όσο καλύτερα μπορούν. Για τη δήλωση πολιτικής της Αμερικανικής Ακαδημίας Παιδιατρικής σχετικά με τις σχολικές αποβολές και απομακρύνσεις, έχουμε αξιολογήσει τις πιο πρόσφατες έρευνες για το τι λειτουργεί και τι όχι. Συνεχίστε την ανάγνωση για να μάθετε περισσότερα.

Από ελληνική σκοπιά, οι αποβολές εξακολουθούν να αποτελούν θεσμοθετημένο πειθαρχικό μέτρο στο σχολείο, όμως εντάσσονται σε ένα παιδαγωγικό πλαίσιο που δίνει προτεραιότητα στην πρόληψη, τη διαπαιδαγώγηση και τη συνεργασία με την οικογένεια. Σύμφωνα με το Υπουργείο Παιδείας και Θρησκευμάτων, τα μέτρα όπως η ωριαία ή πολυήμερη αποβολή εφαρμόζονται σταδιακά και κατόπιν συλλογικών αποφάσεων των εκπαιδευτικών οργάνων, με στόχο όχι τον αποκλεισμό αλλά την παιδαγωγική υποστήριξη και την ομαλή επανένταξη του μαθητή στη σχολική κοινότητα.

Αποτελέσματα της πολιτικής μηδενικής ανοχής στα σχολεία των Η.Π.Α και της Ελλάδας

Κάθε χρόνο, πάνω από 1,4 εκατομμύρια παιδιά από τα νηπιαγωγεία έως τα δημοτικά σχολεία αποβάλλονται ή απομακρύνονται οριστικά από σχολεία όλης της χώρας. Ο αριθμός αυτός έχει αυξηθεί τις τελευταίες δεκαετίες, εν μέρει λόγω αυστηρών κατευθυντήριων γραμμών που υιοθετήθηκαν τη δεκαετία του 1990, συμπεριλαμβανομένων πολιτικών μηδενικής ανοχής που αφήνουν τα σχολεία χωρίς άλλη επιλογή παρά να αποβάλλουν τα παιδιά, όταν αυτά παραβαίνουν συγκεκριμένους κανόνες.

Στην Ελλάδα δεν ισχύουν πολιτικές «μηδενικής ανοχής» όπως αυτές που εφαρμόστηκαν σε άλλες χώρες τη δεκαετία του 1990. Αντίθετα, το πλαίσιο που ορίζεται από το Υπουργείο Παιδείας και Θρησκευμάτων αντιμετωπίζει την αποβολή ως έσχατο παιδαγωγικό μέτρο και όχι ως αυτόματη συνέπεια συγκεκριμένων παραβάσεων. Προβλέπεται κλιμάκωση παρεμβάσεων (παρατήρηση, επίπληξη, συνεργασία με γονείς, παιδαγωγικές δράσεις) και οι αποβολές (ωριαίες ή ολιγοήμερες) αποφασίζονται συλλογικά από τα αρμόδια σχολικά όργανα. Ιδιαίτερα στις μικρότερες βαθμίδες, όπως το νηπιαγωγείο και το δημοτικό, η απομάκρυνση μαθητών αποφεύγεται σχεδόν πλήρως, με έμφαση στην υποστήριξη, την πρόληψη και την ομαλή ένταξη όλων των παιδιών στη σχολική κοινότητα.

Στην Αμερική, στις προηγούμενες δεκαετίες, η απομάκρυνση και η αποβολή ήταν εργαλεία για την αντιμετώπιση σοβαρών παραπτωμάτων – όπως οι επιθέσεις εναντίον μαθητών ή η οπλοκατοχή. Σήμερα, ωστόσο, οι περισσότερες απομακρύνσεις και αποβολές δίνονται για πράξεις που δεν είναι βίαιες ή εγκληματικές.

Στην Ελλάδα η λογική είναι διαφορετική και πιο περιοριστική ως προς τη χρήση της αποβολής. Σύμφωνα με το πλαίσιο του Υπουργείοy Παιδείας και Θρησκευμάτων, οι αποβολές δεν συνδέονται αποκλειστικά με σοβαρά παραπτώματα (όπως βία), αλλά μπορούν να επιβληθούν και για επαναλαμβανόμενη παραβατική ή αντικανονική συμπεριφορά. Ωστόσο, δεν παρατηρείται η ίδια τάση μαζικής εφαρμογής για ήσσονος σημασίας μη βίαιες πράξεις, όπως έχει καταγραφεί σε άλλα εκπαιδευτικά συστήματα. Αντίθετα, δίνεται έμφαση στην παιδαγωγική διαχείριση, την πρόληψη και την κλιμακωτή αντιμετώπιση των προβλημάτων συμπεριφοράς, με την αποβολή να λειτουργεί ως έσχατο μέτρο και όχι ως συστηματική πρακτική για μικρές παραβάσεις.

Σύμφωνα με το πλαίσιο του Υπουργείο Παιδείας και Θρησκευμάτων, οι απουσίες δεν αντιμετωπίζονται ως πειθαρχικό παράπτωμα που οδηγεί σε αποβολή, αλλά ως ζήτημα φοίτησης. Αν ένας μαθητής υπερβεί το επιτρεπόμενο όριο απουσιών, οι συνέπειες αφορούν τον χαρακτηρισμό της φοίτησης (π.χ. επανάληψη τάξης) και όχι την απομάκρυνσή του από το σχολείο ως τιμωρία. Παράλληλα, τα σχολεία οφείλουν να ενημερώνουν και να συνεργάζονται με τους γονείς, επιδιώκοντας την πρόληψη και τη στήριξη της τακτικής παρουσίας του μαθητή, αντί για την επιβολή τιμωρητικών μέτρων, όπως η αποβολή.

Τι συμβαίνει, όταν οι μαθητές απομακρύνονται ή αποβάλλονται;

Όπως μάθαμε κατά την πανδημία COVID, η απουσία από το σχολείο είναι επιβλαβής για τα παιδιά. Όπως και οι ενήλικες, χρειάζονται την αίσθηση του ανήκειν για να παραμείνουν υγιείς και ισορροπημένοι.

Η συνεργασία με τους συμμαθητές βοηθά τα παιδιά να μάθουν πώς:

• Να αντιμετωπίζουν έντονα συναισθήματα
• Να επιλύουν συγκρούσεις χωρίς καυγάδες ή χωρίς να βλάπτουν κάποιον
• Να συνεισφέρουν και να γίνονται μέλη μιας ασφαλούς κοινότητας με ενσυναίσθηση

Όσο περισσότερο χρόνο αφιερώνουν τα παιδιά στην ανάπτυξη της ψυχικής ανθεκτικότητας, τόσο πιο πιθανό είναι να συμπεριφέρονται καλά στην τάξη, στην παιδική χαρά και σε άλλους χώρους του σχολείου.

Η ελληνική πραγματικότητα ως προς τις σχολικές αποβολές

• Στην Ελλάδα δεν υπάρχουν εκτεταμένα και συστηματικά δεδομένα που να καταδεικνύουν ανισότητες στις αποβολές ανά φύλο ή εθνοτική/κοινωνική ομάδα, όπως έχει καταγραφεί σε άλλα εκπαιδευτικά συστήματα. Σύμφωνα με το πλαίσιο του Υπουργείο Παιδείας και Θρησκευμάτων, η επιβολή πειθαρχικών μέτρων βασίζεται κυρίως σε παιδαγωγικά κριτήρια και αποφασίζεται συλλογικά από τα σχολικά όργανα. Η γενική κατεύθυνση της εκπαιδευτικής πολιτικής δίνει έμφαση στη συμπερίληψη, την πρόληψη και την υποστήριξη των μαθητών, παρά στην εκτεταμένη χρήση αποβολών.
• Στην Ελλάδα δεν υπάρχουν εκτεταμένα και συστηματικά στοιχεία που να δείχνουν ότι συγκεκριμένες ομάδες μαθητών, όπως μαθητές με αναπηρίες ή μαθητές που ανήκουν σε LGBTQ+ κοινότητες, τιμωρούνται δυσανάλογα με αποβολές, όπως καταγράφεται σε άλλες χώρες. Ωστόσο, έρευνες δείχνουν ότι οι μαθητές με αναπηρίες ή ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες αντιμετωπίζουν αυξημένο κίνδυνο κοινωνικού αποκλεισμού και σχολικού εκφοβισμού, γεγονός που μπορεί να επηρεάσει τη σχολική τους πορεία .
• Παράλληλα, ζητήματα ταυτότητας και διαφορετικότητας (π.χ. εθνοτικής ή κοινωνικής) συνδέονται με εμπειρίες εκφοβισμού στο σχολικό περιβάλλον, χωρίς όμως να υπάρχουν επαρκή ποσοτικά δεδομένα για άνιση επιβολή πειθαρχικών μέτρων . Συνολικά, το ελληνικό εκπαιδευτικό πλαίσιο δίνει έμφαση στη συμπερίληψη, αν και στην πράξη εξακολουθούν να υπάρχουν προκλήσεις στην πλήρη εφαρμογή της.

Στην Αμερική παιδιά από οικογένειες με χαμηλά εισοδήματα ή αυτά που βιώνουν σοβαρή παιδική τραυματική εμπειρία είναι επίσης πιο πιθανό να απομακρυνθούν ή να αποβληθούν. Σε αντίθεση, στην Ελλάδα δεν υπάρχουν επαρκή ποσοτικά δεδομένα που να δείχνουν ότι μαθητές από οικογένειες με χαμηλό κοινωνικοοικονομικό υπόβαθρο ή όσοι έχουν βιώσει τραυματικές εμπειρίες αποβάλλονται συστηματικά περισσότερο. Ωστόσο, εκπαιδευτικές μελέτες επισημαίνουν ότι οι παράγοντες αυτοί επηρεάζουν σημαντικά τη σχολική προσαρμογή και τη συμπεριφορά των μαθητών, αυξάνοντας τον κίνδυνο σχολικής απομάκρυνσης με έμμεσο τρόπο. Στο πλαίσιο που θέτει το Υπουργείο Παιδείας και Θρησκευμάτων, δίνεται έμφαση στην υποστήριξη των μαθητών και στη συνεργασία με την οικογένεια, με στόχο την πρόληψη και όχι την τιμωρητική διαχείριση τέτοιων δυσκολιών.

Τι συμβαίνει μακροπρόθεσμα σε παιδιά που απομακρύνονται ή αποβάλλονται από το σχολικό περιβάλλον;

Η διεθνής βιβλιογραφία και ορισμένες ελληνικές έρευνες δείχνουν ότι οι σχολικές απομακρύνσεις και οι οριστικές αποβολές είναι επιβλαβείς για όλα τα παιδιά. Η εμπειρία της αποβολής από το σχολείο αυξάνει σημαντικά την πιθανότητα τα παιδιά να εγκαταλείψουν το Λύκειο. Αυτό, με τη σειρά του, οδηγεί σε δυσκολίες στην επαγγελματική ζωή και στην καριέρα και χαμηλότερο δυναμικό εισοδήματος. Παιδιά που αποβάλλονται ή απομακρύνονται είναι πιο πιθανό να μπλέξουν με το νόμο ως ανηλίκοι και μετέπειτα ενήλικες, ένα φαινόμενο που συχνά αποδίδεται σε αυτό που πολλοί αποκαλούν «τη διαδρομή από το σχολείο στη φυλακή»

Στην πράξη, το ελληνικό εκπαιδευτικό πλαίσιο δίνει έμφαση στην πρόληψη, την παιδαγωγική υποστήριξη και τη συνεργασία με την οικογένεια, ώστε να μειωθούν οι αρνητικές συνέπειες για τους μαθητές και να προληφθούν φαινόμενα κοινωνικού αποκλεισμού.

Αλλά οι δυσκολίες δεν τελειώνουν εκεί. Παιδιά που εμπλέκονται σε αυτούς τους αρνητικούς κύκλους αποβολών τείνουν να εμφανίζουν προβλήματα υγείας ως ενήλικες. Άσθμα, καρδιακές παθήσεις, χρήση ουσιών και κατάθλιψη είναι μερικά από τα απειλητικά για τη ζωή προβλήματα που συνδέονται με τις δυσκολίες της πρώιμης ηλικίας.

Πώς μπορούμε να θεραπεύσουμε αυτά τα μοτίβα συμπεριφοράς, ενώ καλλιεργούμε στα παιδιά το αίσθημα ευθύνης;

Τα σχολεία μπορούν να δημιουργήσουν ένα ισχυρό πλαίσιο πειθαρχίας χωρίς να βασίζονται αποκλειστικά σε αποβολές ή τιμωρητικά μέτρα. Έρευνες δείχνουν ότι η ενίσχυση ισχυρών σχέσεων μεταξύ εκπαιδευτικών, μαθητών και οικογενειών συμβάλλει στη θέσπιση υψηλών προτύπων συμπεριφοράς. Στην ελληνική πραγματικότητα, συστήματα υποστήριξης όπως τα πολυεπίπεδα πλαίσια παρέμβασης (π.χ. MTSS) μπορούν να προσφέρουν θετικό σχολικό κλίμα, να δείχνουν στους μαθητές τι αναμένεται από αυτούς και να τους παρέχουν εργαλεία για βελτίωση της συμπεριφοράς.

Άλλες χρήσιμες μέθοδοι περιλαμβάνουν:

• Ενημέρωση για τις δυσκολίες και το τραύμα των παιδιών, ώστε η σχολική κοινότητα να κατανοεί καλύτερα τη συμπεριφορά και τις ανάγκες τους.
• Πρακτικές αποκατάστασης, που βοηθούν τους μαθητές να κατανοήσουν τις συνέπειες των πράξεών τους και να επανορθώσουν, όταν βλάπτουν άλλους.
• Εκπαίδευση κατά των προκαταλήψεων για το προσωπικό και τους εκπαιδευτικούς, ώστε να αποφεύγεται η αυστηρότερη τιμωρία συγκεκριμένων ομάδων μαθητών.

Στόχος είναι η καλλιέργεια υπευθυνότητας και θετικής συμπεριφοράς μέσα από υποστήριξη, συνεργασία και πρόληψη, παρά την επιβολή τιμωρητικών μέτρων.

Υπάρχουν άλλοι τρόποι για να αντιμετωπιστούν τα ζητήματα πειθαρχίας στο σχολείο;

Οι γονείς μπορούν να παίξουν κεντρικό ρόλο στο πώς τα σχολεία αντιμετωπίζουν τα πειθαρχικά ζητήματα. Η Αμερικανική Ακαδημία Παιδιατρικής ζητά, επίσης, από τους/τις παιδιάτρους και τους/τις οικογενειακούς γιατρούς να αναλάβουν ενεργό ρόλο. Πρακτικές που μπορούν να εφαρμοστούν στην ελληνική πραγματικότητα περιλαμβάνουν:

• Παρακολούθηση της υγείας και της ανάπτυξης του παιδιού: Έλεγχος για τυχόν μαθησιακές δυσκολίες, ΔΕΠΥ ή άλλα ζητήματα που επηρεάζουν τη σχολική επίδοση.
• Πληροφόρηση και σύνδεση με τοπικούς πόρους: Παροχή στους γονείς πληροφοριών για υπηρεσίες ψυχικής υγείας, συμβουλευτική, θεραπευτική αγωγή ή κοινωνική υποστήριξη, ώστε τα παιδιά να έχουν καλύτερη σχολική εμπειρία.
• Συνεργασία με το σχολείο για τη διατήρηση της φοίτησης: Εφαρμογή εναλλακτικών λύσεων σε περιπτώσεις απουσιών ή προσωρινών αποκλεισμών, όπως ενισχυτική διδασκαλία ή υποστήριξη μαθημάτων, ώστε να μην διακόπτεται η μαθησιακή διαδικασία.
• Υποστήριξη προγραμμάτων ψυχικής υγείας στο σχολείο: Πρόσβαση σε συμβουλευτική, προληπτικούς ελέγχους και δραστηριότητες που ενισχύουν την ψυχική και συναισθηματική υγεία όλων των μαθητών.

Περισσότερες πληροφορίες

• ΦΕΚ Β’ 2531/29‑04‑2024 – Τροποποίηση της Υ.Α. 79942/ΓΔ4/21‑05‑2019

Τίτλος: «Τροποποίηση της υπ’ αριθ. 79942/ΓΔ4/21‑05‑2019 υπουργικής απόφασης … (Άρθρο 31: Παιδαγωγικά μέτρα και ενέργειες παιδαγωγικού χαρακτήρα)»
Πρόκειται για την τροποποίηση και ενημέρωση του προηγούμενου ΦΕΚ που καθορίζει, μεταξύ άλλων, τις κατηγορίες παιδαγωγικών μέτρων, σειρά εφαρμογής τους και τον τρόπο που πρέπει να λαμβάνονται από τους Συλλόγους Διδασκόντων και τους/τις Διευθυντές/ντριες.:

https://dide.reth.sch.gr/tropopoiisi-tis-ypo-stoicheia-79942-gd4-21-5-2019-y-a-engrafes-metengrafes-foitisi-kai-themata-organosis-tis-scholikis-zois-sta-scholeia-tis-defterovathmias-ekpaidefsis-arthro-31-pai/ /

https://nouvakis.mysch.gr/nomos/index.php?title=%CE%86%CF%81%CE%B8%CF%81%CE%BF31_%CE%A5%CE%91_79942_2019