Όταν η πίεση για αριστεία ξεπερνάει τα όρια

Για τους έφηβους στην Ελλάδα όπως και στην Αμερική, η ενήλικη ζωή συχνά φαίνεται να αποτελεί μια σημαντική «ανάσα» από τις πιέσεις της εφηβείας, ένα διάλειμμα που τους επιτρέπει να ξεφύγουν από τα άγχη της καθημερινότητας. Πολλοί νέοι συνεχίζουν να συμβαδίζουν με το οικογενειακό πρόγραμμα κατά τη διάρκεια της ημέρας, συμμετέχοντας στις οικογενειακές δραστηριότητες, και αφιερώνουν το απόγευμα ή το βράδυ μία ή δύο ώρες στις σχολικές τους εργασίες. Αν σας φαίνεται ότι οι έφηβοι σήμερα βιώνουν μεγαλύτερες πιέσεις σε σχέση με τη δική σας εποχή, δεν πρόκειται για αίσθηση· η πραγματικότητα δείχνει ότι η σύγχρονη σχολική ζωή και οι κοινωνικές απαιτήσεις είναι πιο απαιτητικές και στρεσογόνες από ποτέ. «Πρόκειται για ένα εθνικό φαινόμενο», λέει ο Δρ. Κόλμαν, και οι αιτίες του συνδέονται με τις σύγχρονες οικονομικές και κοινωνικές συνθήκες. Σε μια οικονομία που συνεχώς αλλάζει, η τεχνολογία και οι απαιτήσεις της αγοράς εργασίας αυξάνονται διαρκώς, και οι μαθητές ενθαρρύνονται να αποκτήσουν δεξιότητες υψηλού επιπέδου για να έχουν επαγγελματικές ευκαιρίες στο μέλλον. Στην Ελλάδα, αυτό αντικατοπτρίζεται στους αυξημένους στόχους γνώσεων και εξετάσεων που θέτει το σχολικό σύστημα, ενώ παράλληλα η αβεβαιότητα για διαθέσιμες θέσεις εργασίας προκαλεί επιπλέον άγχος στους νέους. Οι δάσκαλοι και οι γονείς συχνά υπενθυμίζουν στους εφήβους ότι η προσπάθεια και η επίδοση στο σχολείο έχουν άμεση σχέση με τις μελλοντικές επαγγελματικές τους προοπτικές, κάτι που μπορεί να αυξάνει το στρες και την πίεση που αισθάνονται καθημερινά.

Η πίεση για επιτυχία είναι εν μέρει αυτο-επιβαλλόμενη,, αλλά προέρχεται κυρίως από τους γονείς. «Οι έφηβοι ασθενείς συχνά παραπονιούνται ότι οι γονείς τους ασκούν τόση πίεση για να μπουν σε ένα καλό πανεπιστήμιο, που δεν μπορούν καν να διασκεδάσουν ως μαθητές λυκείου›, αναφέρουν συχνά αρκετοί ψυχολόγοι στην Αμερική και στην Ευρώπη. Οι γονείς μπορεί να γίνουν υπερβολικά αγχωτικοί. Υπάρχουν, για παράδειγμα, γονείς που μπορεί να φέρνουν ένα οχτάχρονο για εκπαιδευτική αξιολόγηση, επειδή δεν τα πήγαινε καλά στην ορθογραφία. Και αυτό γιατί επιδίωκαν να μάθουν αν θα μπορέσει να μπει στο πανεπιστήμιο, να είναι ανεξάρτητο και να έχει μια καλή ζωή.

«Μερικές από τις ανησυχίες τους είναι δικαιολογημένες», συνεχίζει ο Δρ. Κόλμαν, «αλλά άλλες φορές εστιάζουν πολύ μακριά στο μέλλον και όχι στο να διατηρήσουν μια ισορροπία στη ζωή του παιδιού τους το παρόν.»

Τι Μπορείτε να Κάνετε

Παρακολουθήστε προσεκτικά για σημάδια πίεσης. Δεν μπορείτε να καθορίσετε έναν ακριβή αριθμό για το πόσες εξωσχολικές δραστηριότητες είναι υπερβολικές. Το πρόγραμμα ενός παιδιού μπορεί να μοιάζει γεμάτο, σαν το κοινωνικό ημερολόγιο μιας βασίλισσας ή ενός βασιλιά, αλλά αν φαίνεται χαρούμενο, συμμετέχει ενεργά και τα πηγαίνει καλά στο σχολείο, οι γονείς μπορούν να αισθάνονται πιο ήρεμοι. (Παρεμπιπτόντως, έρευνες δείχνουν ότι η συμμετοχή σε δραστηριότητες μετά το σχολείο μπορεί να ενισχύσει την αγάπη των μαθητών για το σχολείο, κάτι που συνδέεται με χαμηλότερα ποσοστά αποτυχίας και εγκατάλειψης του σχολείου στο μέλλον.)

Ένα παιδί που αισθάνεται καταβεβλημένο και κουρασμένο, μπορεί να φαίνεται ευερέθιστο, θλιμμένο ή εξαντλημένο. Η σχολική του απόδοση μπορεί να μειωθεί. «Όταν παρατηρείτε συνεχή σημάδια στρες», λέει η κλινική ψυχολόγος Έλεν Πρατ, μητέρα πέντε παιδιών, «είναι ώρα να επέμβετε και να επιμείνετε να εγκαταλείψει ο έφηβος μία ή περισσότερες από τις δραστηριότητές του.»

Εξετάστε τις προσδοκίες σας για το παιδί σας. Είναι ρεαλιστικές; Το να απαιτείτε από έναν μαθητή που πάντα παίρνει άσχημο βαθμό στη Φυσική στο Γυμνάσιο να αρχίσει ξαφνικά να παίρνει άριστα στη Φυσική του Λυκείου δεν είναι μόνο παράλογο, αλλά μπορεί πολύ εύκολα να τον οδηγήσει σε αποτυχία και απογοήτευση.

Ένας καλύτερος τρόπος είναι να μετράτε την πρόοδο σε μικρά βήματα. Έτσι, αν και ο τελικός μας στόχος μπορεί να είναι να ανεβάσουμε τον βαθμό του παιδιού σε «καλά» μέχρι το τέλος του εξαμήνου, θέτουμε στο μεταξύ βραχυπρόθεσμους στόχους. Ίσως το πρώτο βήμα είναι να βοηθήσουμε το παιδί να κατανοήσει μια βασική έννοια. Αναγνωρίστε αυτό το βήμα και προσφέρετε ενθάρρυνση για το επόμενο ορόσημο: ένα «καλά» σε ένα επερχόμενο εργαστηριακό τεστ. Και ούτω καθεξής. Αν δεν τα καταφέρει, εξετάστε την αιτία. Οφείλεται σε έλλειψη προσπάθειας; Ή μήπως ο στόχος ήταν πολύ ψηλά; Αν η αιτία είναι η δεύτερη περίπτωση, οι στόχοι πρέπει να επανεκτιμηθούν.

Μην επιμένετε για εισαγωγή στο Πανεπιστήμιο, αν το παιδί σας είναι αποφασισμένο να μην πάει. Μπορείτε να του παρουσιάσετε πειστικά τα πλεονεκτήματα μιας πανεπιστημιακής εκπαίδευσης, αλλά τελικά η απόφαση είναι δική του. Ίσως δεν έχει ακαδημαϊκή κλίση. Ή ίσως θέλει να μπει απευθείας στην αγορά εργασίας, να καταταγεί στο Στρατό εκπληρώνοντας την θητεία του, ή να ακολουθήσει έναν τομέα όπου η εκπαίδευση είναι δευτερεύουσα σε σχέση με ένα συγκεκριμένο ταλέντο, όπως η υποκριτική ή ο αθλητισμός.

Εφόσον το παιδί έχει ένα σχέδιο—ακόμα κι αν είναι βραχυπρόθεσμο ή δεν είναι η φιλοδοξία που θα επιλέγατε για αυτό—συμβουλεύουμε να μην τον πιέζετε να πάει στο Πανεπιστήμιο, ενάντια στη θέλησή του. Όλοι προχωράμε στη ζωή με το δικό μας ρυθμό και σύμφωνα με το δικό μας χρονοδιάγραμμα. Μερικοί έφηβοι ξέρουν από νωρίς τι θέλουν να κάνουν επαγγελματικά, και η καριέρα τους μοιάζει με την πορεία ενός βέλους, ευθεία και σίγουρη. Άλλοι στρέφονται σε μια καριέρα, αλλά εγκαταλείπουν το όνειρο, μόλις το πετύχουν ή κάπου στη διαδρομή. Ίσως ήταν το όραμα κάποιου άλλου για αυτούς περισσότερο από το δικό τους. Τελικά, ανακαλύπτουν ότι η καρδιά τους βρίσκεται κάπου αλλού.

Υπάρχουν, επίσης, πολλοί νέοι που βρίσκουν τον εαυτό τους αργότερα στη ζωή. Μπορεί να δοκιμάσουν να εργαστούν για μερικά χρόνια και μετά να πάνε στο Πανεπιστήμιο. Ίσως έχουν βρει την πραγματική τους κλίση και τώρα θέλουν να αναπτύξουν τις δεξιότητες για να κάνουν καριέρα, ακολουθώντας την κλίση αυτή. Ή, η εμπειρία τους στην εργασία τούς έχει διδάξει να εκτιμούν τα πλεονεκτήματα του πτυχίου. Η ουσία είναι ότι ποτέ δεν είναι αργά για να επιστρέψεις στο σχολείο. Με τις επόμενες γενιές να αναμένεται να έχουν δύο, τρεις ή περισσότερες καριέρες στη ζωή τους, πολλοί ενήλικες αναμφίβολα θα βρεθούν ξανά στην τάξη.

Ένας μαθητής Λυκείου που δεν αντέχει την ιδέα να περάσει άλλα τέσσερα χρόνια στο Παν/μιο μπορεί να σκεφτεί να αποκτήσει ένα πτυχίο σε κάποια τέχνη σε ένα διετές ή τριετές πρόγραμμα κάποιας ιδιωτικής σχολής ή κάποιας ιδιωτικής ή δημόσιας Ανώτερης σχολής επαγγελματικής κατάρτισης (ΣΑΕΚ/ ΙΣΑΕΚ -πρώην ΙΕΚ). Όσοι διαθέτουν ένα τέτοιο πτυχίο θα έχουν περισσότερες ευκαιρίες εργασίας και υψηλότερους μισθούς σε σύγκριση με όσους δεν πήγαν ποτέ στο Πανεπιστήμιο.

Μια άλλη επιλογή εξοικονόμησης χρόνου είναι η εγγραφή σε ειδικά τεχνικά, επιμορφωτικά προγράμματα για την απόκτηση των δεξιοτήτων και της εμπειρίας που ζητούν οι εργοδότες. Στην Ελλάδα υπάρχουν τα Δημόσια προγράμματα επαγγελματικής κατάρτισης που προσφέρουν:

• Προγράμματα επαγγελματικής κατάρτισης της Δημόσια Υπηρεσία Απασχόλησης (ΔΥΠΑ) — περιλαμβάνουν προσφορές κατάρτισης σε δεξιότητες και ειδικότητες που συνδέονται με την αγορά εργασίας μέσω των Vocational Training Programs (Εκπαιδευτικά Κέντρα και ΙΕΚ/EPAS).
• Επιταγή Επαγγελματικής Κατάρτισης (voucher) — προγράμματα με συνολικά ~300 ώρες εκπαίδευσης σε ψηφιακές δεξιότητες, επαγγελματικές δεξιότητες και επικοινωνιακές ικανότητες για νέους και ανέργους, με επίσημη χρηματοδότηση από κρατικές δράσεις κατάρτισης.
• Συστήματα κατάρτισης μέσω των Vocational Training Centers — σύνδεση εκπαίδευσης και απασχόλησης με πρακτική εμπειρία και εργασιακή εκπαίδευση.