Συναισθηματικές δυσκολίες στην παιδική ηλικία: μειώνοντας το στρες και ενισχύοντας την ψυχική ανθεκτικότητα

Στην παιδική ηλικία, η δυσκολία διαχείρισης των συναισθημάτων από τα παιδιά είναι ένα σύνηθες φαινόμενο: παιδιά με ατελείωτα ξεσπάσματα θυμού στη μέση ενός καταστήματος, παιδιά που αρνούνται να φάνε ή δεν κάθονται ήσυχα σε ένα εστιατόριο―και αυτό γρήγορα κλιμακώνεται σε ουρλιαχτά και ρίψη φαγητού κάτω στο πάτωμα. Παιδιά που λύνουν τη ζώνη τους στο παιδικό κάθισμα στο αυτοκίνητο ή κλωτσούν άλλα παιδιά στο σχολείο χωρίς προφανή λόγο. Όλα αυτά τα παραδείγματα συναισθηματικών ξεσπασμάτων είναι συνηθισμένες συμπεριφορές των παιδιών που συνάδουν αναπτυξιακά με την συναισθηματική τους ωρίμανση.

Μπορεί να είναι τρομακτικό, προκλητικό και δύσκολο να ομολογείς ανοιχτά αυτές τις καταστάσεις. Όχι απλώς επειδή συμβαίνουν αυτές οι συμπεριφορές, αλλά επειδή οι γονείς συχνά αισθάνονται μπερδεμένοι, πληγωμένοι, αποσβολωμένοι και ντροπιασμένοι, όταν το παιδί τους έχει ένα τέτοιο ξέσπασμα. Γιατί δεν με ακούει το παιδί μου; Τι έκανα λάθος; Υπάρχει κάτι λάθος με το παιδί μου;

Ας το παραδεχτούμε, τα παιδιά δεν έρχονται “με οδηγίες χρήσης” ούτε λειτουργούν με τέτοιες οδηγίες. Η ζωή είναι όμορφη και ανατρεπτική, περίπλοκη και δύσκολη. Και δεν υπάρχει ο «τέλειος» γονιός. Μερικές φορές, η συμπεριφορά ενός παιδιού δεν συμβαίνει λόγω οικογενειακών γονιδίων ή για κάτι που έκανε ή δεν έκανε ένας γονιός―αλλά για κάτι που συνέβαινε ή είχε συμβεί στο παιδί ή σε κάποιο άλλο μέλος της οικογένειας (κάτι που το παιδί το βίωνε/βίωσε έχοντας αρνητικά συναισθήματα, πχ φόβο, θυμό, κ.α. , και που αυτό το βίωμα άφησε το αποτύπωμά του).

Για τα παιδιά με ξεσπάσματα θυμού, αυτά μπορεί να συμβαίνουν, επειδή τα παιδιά δεν έχουν ακόμα τις λέξεις για να σας πουν τι τα ενοχλεί. Ή ίσως δεν μπορούν να δώσουν νόημα σε ό,τι συμβαίνει γύρω τους και τα έντονα συναισθήματα μέσα τους είναι δύσκολο να ελεγχθούν.

Υποστήριξη υγιούς ψυχικής και συναισθηματικής ανάπτυξης

Οι γονείς και οι φροντιστές/παιδαγωγοί διαθέτουν σημαντικά εργαλεία με τα οποία μπορούν να εξοπλίσουν παιδιά και εφήβους με δεξιότητες που τα βοηθούν να ανθίσουν σε δύσκολες περιόδους. Μεταβείτε εδώ για να μάθετε για 4 βασικά δομικά στοιχεία της υγιούς ψυχικής και συναισθηματικής ανάπτυξης στα παιδιά, μαζί με συμβουλές για την προώθηση θετικών παιδικών εμπειριών.

Πέρα από τις αρνητικές εμπειρίες λόγω αντίξοοων/δυσμενών καταστάσεων στην παιδική ηλικία

Για πολλές οικογένειες, συμβαίνουν απρόβλεπτα γεγονότα που οδηγούν σε αρνητικές εμπειρίες στην παιδική ηλικία· αυτά τα γεγονότα μπορεί να είναι τραυματικά και να επηρεάσουν το πώς ένα παιδί αισθάνεται και συμπεριφέρεται. Για παράδειγμα, όταν οι γονείς παίρνουν τη δύσκολη απόφαση να χωρίσουν ή/και να πάρουν διαζύγιο, τότε αυτή η νέα συνθήκη μπορεί να είναι πολύ μπερδεμένη για τα μικρά παιδιά. Μπορεί να αντιδράσουν έντονα, να κλαίνε ή να αισθάνονται λύπη, να πάνε πίσω σε κάποιες αναπτυξιακές δεξιότητες ή να δυσκολεύονται να κοιμηθούν. Μερικά παιδιά έχουν προβλήματα συγκέντρωσης και δυσκολεύονται στο σχολείο.

Πιθανά τραυματικά γεγονότα -όπως αυτά αναφέρονται ως Αρνητικές Εμπειρίες λόγω Αντίξοων Καταστάσεων στην Παιδική Ηλικία ―και είναι πιο συνηθισμένα απ’ όσο ίσως νομίζετε.

Εμπειρίες κοινωνικών ανισοτήτων μπορούν, επίσης, να είναι τραυματικές και να πυροδοτούν αντιδράσεις (μη παραγωγικού) τοξικού στρες. Τέτοια παραδείγματα περιλαμβάνουν διαβίωση σε συνθήκες φτώχειας, τον χωρισμό της οικογένειας, το να αποτελεί κανείς στόχο ρατσισμού ή να απορρίπτεται εξαιτίας σεξουαλικού προσανατολισμού ή ταυτότητας φύλου. Επιπροσθέτως, σίγουρα, η πανδημία COVID-19 προκάλεσε στα παιδιά τα περασμένα έτη πολλές ανησυχητικές συναισθηματικές δυσκολίες.

Πώς η αντιξοότητα μπορεί να προκαλέσει «τοξικό στρες»―και πώς να βοηθήσετε να το προλάβετε

Το σώμα μας διαθέτει συστήματα  διαχείρισης του στρες  που μας προστατεύουν ώστε, όταν βρεθούμε αντιμέτωποι με μια τρομακτική κατάσταση, να είμαστε έτοιμοι να τρέξουμε και να κρυφτούμε. Αυτή η αντίδραση «μάχη ή φυγή» μπορεί να ενεργοποιηθεί κάθε φορά που ένα παιδί φοβάται για διάφορα πράγματα, όπως οι σκύλοι, το σκοτάδι ή οι αράχνες. Αυτό το ίδιο σύστημα μπορεί, επίσης, να ενεργοποιηθεί όταν ένα παιδί βιώνει οποιαδήποτε αρνητική εμπειρία, μέσα από τραυματικά γεγονότα.

Ωστόσο, οι αρνητικές εμπειρίες στην παιδική ηλικία είναι πιθανό να διαρκέσουν περισσότερο από μια στιγμή, κάτι που κάνει τα εμπλεκόμενα συστήματα στο στρες των παιδιών να παραμένουν ενεργοποιημένα για μεγάλο διάστημα. Όταν αυτό συμβαίνει, το στρες γίνεται «τοξικό» για τη συνολική τους υγεία. Όσες περισσότερες δυσμενείς καταστάσεις και αρνητικές εμπειρίες στην παιδική ηλικία αντιμετωπίζουν τα παιδιά, τόσο μεγαλύτερη βλάβη μπορεί να υφίστανται με την πάροδο του χρόνου. Ομοίως, η χρόνια και συνεχιζόμενη έκθεση σε αντιξοότητες μπορεί να έχει εξίσου αρνητική επίδραση. Μάλιστα, οι ενήλικες που έχουν βιώσει μία ή περισσότερες αντίξοες/δυσμενείς καταστάσεις και συνεπαγόμενες αρνητικές εμπειρίες ως παιδιά ή εκτίθενται σε χρόνιες κοινωνικές ανισότητες, με την πάροδο του χρόνου έχουν υψηλότερο κίνδυνο για κατάθλιψη, καρκίνο, καρδιοπάθεια, διαβήτη και άλλες παθήσεις κατά τη διάρκεια της ζωής τους.

Θετικές παιδικές εμπειρίες: συνεργασία, σύνδεση και επικοινωνία

Τα καλά νέα είναι ότι οι γονείς μπορούν να βοηθήσουν ώστε να προστατεύσουν τα παιδιά από αυτό το στρες πριν γίνει τοξικό. Η παροχή ασφαλών, σταθερών και υποστηρικτικών σχέσεων (μερικές φορές αποκαλούμενων «σχεσιακή υγεία») βοηθά να επαναρρυθμιστεί το σύστημα στρες του σώματος. Επιπλέον, η έρευνα υποδηλώνει ότι οι θετικές παιδικές εμπειρίες (βλ. «Περισσότερες πληροφορίες» παρακάτω) είναι εξίσου σημαντικές.

Μία από τις πιο σημαντικές θετικές εμπειρίες είναι να δημιουργείτε στιγμές σύνδεσης. Αυτό μπορεί να γίνει, για παράδειγμα, με κοινή ανάγνωση βιβλίων ή με συμμετοχή σε οικογενειακές ρουτίνες και οικογενειακές παραδόσεις. Μπορείτε, επίσης, να δείχνετε με το παράδειγμά σας πώς να αποδέχεστε όλα τα συναισθήματα. Η σχεσιακή υγεία είναι κλειδί για την αντιμετώπιση της αντιξοότητας και την καλλιέργεια δεξιοτήτων όπως η συνεργασία, η σύνδεση και η επικοινωνία που είναι ουσιαστικές για να βοηθήσουν τα παιδιά να αναπτύξουν ανθεκτικότητα και να ανθίσουν.

Ο/Η παιδίατρός σας (ή ο/η παιδοψυχίατρος) μπορεί να βοηθήσει

Όταν η γονεϊκότητα γίνεται απαιτητική, το να μιλήσετε με τον/την παιδίατρο ή τον/την παιδοψυχολόγο του παιδιού σας είναι ένα εξαιρετικό πρώτο βήμα. Οι παιδίατροι (αλλά πιο εξειδικευμένοι για τη ψυχική υγεία είναι ο παιδοψυχίατρος ) είναι εκπαιδευμένοι όχι μόνο να παρακολουθούν τη σωματική ανάπτυξη του παιδιού σας, αλλά και την κοινωνικο-συναισθηματική του υγεία. Μπορούν να σας βοηθήσουν να χτίσετε την «ομάδα» και το σύστημα υποστήριξης σας―είτε το παιδί σας είναι αρκετά υγιές, είτε παρουσιάζει συνεχιζόμενες αναπτυξιακές ή συμπεριφορικές εκδηλώσεις που σας ανησυχούν, είτε η οικογένειά σας περνάει δύσκολες στιγμές.

Οι παιδίατροι (και οι παιδοψυχίατροι) θέλουν, επίσης, να γνωρίζουν πώς είστε εσείς, πώς είναι η οικογένειά σας και αν αισθάνεστε ότι υποστηρίζεστε και μπορείτε να διαχειριστείτε εκείνες τις δύσκολες στιγμές της γονεϊκότητας. Να περιμένετε ότι θα σας καλέσουν να μοιραστείτε ιστορίες για την οικογενειακή σας ζωή και τα καθημερινά άγχη και τις δυσκολίες της ανατροφής. Θα ρωτήσουν, επίσης, για τις δικές σας παιδικές εμπειρίες και τις τρέχουσες συνθήκες διαβίωσης. Έτσι, μπορείτε να εκφράσετε τις ερωτήσεις και τις ανησυχίες σας.

Να θυμάστε, καμία ερώτηση ή ανησυχία δεν είναι γελοία, μικρή, ανόητη ή ασήμαντη. Όταν οι γονείς μοιράζονται τι συμβαίνει μέσα στην οικογένεια και την κοινότητά τους, αυτό βοηθά τους ειδικούς να καταλάβουν γιατί ένα παιδί μπορεί να αντιδρά έντονα ή να έχει προβλήματα στο σπίτι και στο σχολείο. Μπορεί, επίσης, να τους βοηθήσει να καταλάβουν πώς να υποστηρίξουν καλύτερα την οικογένειά σας.

Οι ειδικοί θέλουν πάντα να διασφαλίζουν ότι όλα τα παιδιά και οι οικογένειές τους διαθέτουν τους πόρους και τις δεξιότητες που χρειάζονται για να ανθίσουν. Γι’ αυτό, όλοι προσδοκούμε ότι θα είναι πάντα έτοιμοι να ακούν, χωρίς κριτική και με συμπόνια.

Περισσότερες πληροφορίες

• Δημιουργώντας θετικές εμπειρίες για νήπια και παιδιά προσχολικής ηλικίας