Πώς τα παιδιά κατανοούν τον θάνατο: Τι να πείτε στο παιδί, όταν πεθαίνει ένα αγαπημένο πρόσωπο

Τα περισσότερα παιδιά θα συναντήσουν τον θάνατο κάποια στιγμή στα πρώτα τους χρόνια. Είτε χάσουν ένα μέλος της οικογένειας, έναν φίλο, έναν γείτονα ή ένα αγαπημένο κατοικίδιο, τα παιδιά συχνά βιώνουν βαθιά συναισθήματα πένθους και ανησυχίας. Οι γονείς και άλλοι ενήλικες που είναι κοντά τους μπορεί να πενθούν, επίσης. Αυτό κάνει ακόμη πιο δύσκολο το να προσφέρουν την υποστήριξη που χρειάζονται τα παιδιά για να κατανοήσουν και να αντιμετωπίσουν τον θάνατο. 

Ακολουθούν προτάσεις που μπορεί να είναι χρήσιμες αν φροντίζετε ένα παιδί που αντιμετωπίζει τον θάνατο ενός αγαπημένου προσώπου ή ζώου, με βάση την ηλικία του και το στάδιο ανάπτυξης. 

Πώς μπορεί να αλλάξει η ζωή ενός παιδιού μετά την απώλεια ενός αγαπημένου προσώπου 

Η αντίδραση του παιδιού σας σε έναν θάνατο που το αγγίζει προσωπικά θα εξαρτηθεί από πολλούς παράγοντες, ξεκινώντας από την ηλικία του. Καθώς πενθεί, το παιδί μπορεί επίσης να αντιμετωπίσει άλλες προκλήσεις όπως: 

• Αλλαγές στον τρόπο ζωής. Όταν ένας γονέας ή αδελφός/αδελφή ή κάποιο άλλο συγγενικό πρόσωπο πεθάνει, η οικογένεια επηρεάζεται σε πολλαπλά επίπεδα (κοινωνικές σχέσεις και επαφές, οικονομική διαχείριση και δυσκολίες) και μπορεί να αλλάξει δραματικά. Οι γονείς μπορεί να χρειαστεί να δουλεύουν περισσότερο ή να χρειαστούν χρόνο μακριά από τη δουλειά τους. Για παράδειγμα, μπορεί να υπάρχει λιγότερος χρόνος για οικογενειακές εξόδους ή ραντεβού για παιχνίδι.
• Νέα περιβάλλοντα. Η απώλεια μπορεί να ωθήσει την οικογένεια να αναζητήσει μια νέα αρχή ή να μετακομίσει για οικονομικούς λόγους, αφήνοντας τα παιδιά να βρουν τον δρόμο τους σε μια εντελώς νέα κοινότητα. 
• Εξασθενημένοι κοινωνικοί δεσμοί. Τα παιδιά μπορεί να χάσουν την επαφή με άτομα που ήταν κοντά στο πρόσωπο που πέθανε, αφού μπορεί να ήταν εκείνο που κρατούσε αυτές τις συνδέσεις ζωντανές. 
• Απώλεια μιας πηγής στοργής και υποστήριξης. Εάν το θανόν άτομο πρόσφερε σταθερά αγκαλιές, δώρα, ιδιαίτερα γεύματα ή λόγια ενθάρρυνσης θα λείψει πολύ. 
• Αλλαγές στις ρουτίνες. Οι οικογένειες που πενθούν μπορεί να έχουν λιγότερη ενέργεια να αφιερώσουν σε ένα παιδί, κάνοντας τη ζωή να μοιάζει λιγότερο ασφαλής και προβλέψιμη. 
• Θλίψη που δεν υποχωρεί. Τα παιδιά μπορεί να νιώθουν βαθιά απώλεια ,όταν έρχονται τα γενέθλια του αγαπημένου τους ή η επέτειος του θανάτου του αγαπημένου προσώπου. Οι γιορτές μπορεί να είναι ιδιαίτερα δύσκολες, καθώς οι αναμνήσεις των καλών στιγμών τους θυμίζουν όλα όσα έχουν χάσει. 

Μηνύματα στα μέσα ενημέρωσης, στο σχολείο και αλλού συχνά εστιάζουν στο να γιορτάζουμε με όσους αγαπάμε κατά τις γιορτές. Αυτό μπορεί να λειτουργήσει ως ανεπιθύμητη υπενθύμιση της απώλειας. Η Ημέρα του Πατέρα και Ημέρα της Μητέρας, για παράδειγμα, είναι συχνά δύσκολες μετά τον θάνατο ενός γονέα. 

Γιατί η αγάπη και η καθοδήγησή σας έχουν σημασία για το παιδί σας που πενθεί 

Οι ενήλικες δεν έχουν τη δύναμη να προστατεύσουν τα παιδιά από όλες τις πηγές πόνου. Όμως, ως γονέας ή φροντιστής, η υποστήριξή σας μπορεί να κάνει σημαντική διαφορά για το παιδί σας.  

Όπως και οι ενήλικες, τα παιδιά χρειάζονται χρόνο για να αναρρώσουν από σοβαρές απώλειες, όπως ο θάνατος. Το να είναι ασφαλές για εκείνα να εκφράζουν τα συναισθήματά τους και να έχουν χρόνο να πενθήσουν το αγαπημένο τους πρόσωπο, θα βοηθήσει.  

Για παράδειγμα, μπορείτε να πείτε στο παιδί σας ότι το κλάμα μπορεί να είναι μια υγιής εκτόνωση, όπως και η συζήτηση με έναν έμπιστο ενήλικα ή η καταγραφή σε ημερολόγιο—και ότι η αποδοχή βοήθειας από άλλους μπορεί να απαλύνει τη θλίψη τους.  

Σκεφτείτε να προσκαλέσετε το παιδί σας να συμμετάσχει σε μια ομάδα υποστήριξης για παιδιά που πενθούν ή σε  μια θεραπευτική κοινότητα που παρέχει βοήθεια με ειδικούς στο πένθους.

Τέσσερα (4) βασικά σημεία για να βοηθήσετε τα μικρότερα παιδιά να κατανοήσουν τον θάνατο 

Πολλοί ενήλικες θεωρούν τον θάνατο πολύ τρομακτικό θέμα για να το συζητήσουν με παιδιά. Ωστόσο, μελέτες δείχνουν ότι, όταν οι φροντιστές ενήλικες προσφέρουν στα παιδιά ένα απλό πλαίσιο για να κατανοήσουν τον θάνατο, αυτά μπορούν να ωφεληθούν.  

Τα παιδιά κάτω των 5 ετών μπορεί να μην κατανοούν πλήρως το μήνυμα, αλλά οι γονείς μπορούν να χρησιμοποιήσουν γλώσσα κατάλληλη για την ηλικία ώστε να εισαγάγουν αυτές τις 4 βασικές έννοιες του θανάτου: 

1. Το πρόσωπο που έχασαν δεν θα επιστρέψει. Παρότι χαρακτήρες στην τηλεόραση και σε κινούμενα σχέδια μπορεί να πεθαίνουν σε ένα επεισόδιο και να επιστρέφουν την επόμενη εβδομάδα, ο θάνατος είναι μη αναστρέψιμος. Όσο κι αν ένα παιδί θα ήθελε τα πράγματα να ήταν διαφορετικά, ο θάνατος σημαίνει ότι το αγαπημένο του πρόσωπο δεν θα επιστρέψει. 

2. Δεν υποφέρει. Όταν οι άνθρωποι πεθαίνουν, το σώμα τους σταματά να λειτουργεί οριστικά. 

Δεν αισθάνονται πλέον σωματικό πόνο, πείνα, μοναξιά ή οποιοδήποτε άλλο δύσκολο συναίσθημα. 

3. Κάθε τι που ζει θα πεθάνει κάποια μέρα. Αυτό περιλαμβάνει ανθρώπους, κατοικίδια, ακόμη και τα δέντρα, τα λουλούδια και την άγρια ζωή γύρω μας.  

Όταν εξηγείτε αυτό το σημείο, να έχετε υπόψη ότι τα μικρά παιδιά μπορεί να ρωτήσουν: «Θα πεθάνεις κι εσύ;» Μία πιθανή απάντηση: «Είμαι υγιής και κάνω ό,τι μπορώ για να παραμείνω καλά· περιμένω να είμαι μαζί σου για πολύ καιρό ακόμη, αλλά όπως κάθε τι που είναι ζωντανό, κάποια στιγμή θα πεθάνω. Αν ποτέ φοβηθείς γι’ αυτό, ας το συζητήσουμε.» 

4. Το παιδί σας δεν φταίει. Εξηγήστε την αιτία του θανάτου με απλούς και σαφείς όρους, χωρίς περιττές λεπτομέρειες.

Η κατανόηση της αιτίας του θανάτου βοηθά το παιδί να είναι λιγότερο πιθανό να πιστέψει ότι το αγαπημένο του πρόσωπο πέθανε εξαιτίας κάποιου πράγματος που το παιδί έκανε, είπε ή σκέφτηκε. Επίσης, θα μειώσει την πιθανότητα να κατηγορήσει το πρόσωπο που πέθανε και να νιώσει ντροπή για τον θάνατο.  

Παρόλα αυτά, να προσέχετε για ενοχές ή ντροπή. Επίσης, καθησυχάστε το παιδί σας ότι το δικό του πένθος δεν θα κάνει εσάς (ή οποιονδήποτε άλλον)  να αισθανθείτε χειρότερα. Δεν χρειάζεται να κρύβει το πώς αισθάνεται. 

Περισσότεροι τρόποι να υποστηρίξετε τα παιδιά σε διαφορετικές ηλικίες και στάδια ανάπτυξης  

Βρέφη και νήπια  

Παρότι τα βρέφη και τα νήπια μπορεί να μην κατανοούν τον θάνατο, αντιλαμβάνονται τη δυσφορία των ενηλίκων γύρω τους. Το να φροντίζετε τον εαυτό σας, ενώ πενθείτε θα βοηθήσει το παιδί σας. Η αποδοχή βοήθειας από φίλους, γείτονες και οικογένεια μπορεί να σας δώσει περισσότερη ενέργεια για να διατηρήσετε τις καθημερινές ρουτίνες, κάτι που βοηθά τα μικρά να αισθάνονται ασφαλή και αποδεκτά, γεμάτα αγάπη από την οικογένειά τους.  

Προσπαθήστε να προσφέρετε στο μικρό σας επιπλέον αγκαλιές και προσοχή. Και αν έχει ερωτήσεις, κρατήστε τις απαντήσεις σας απλές και άμεσες. «Ναι, νιώθω λυπημένος/η αυτή τη στιγμή, αλλά ξέρω ότι η οικογένεια και οι φίλοι μας είναι εδώ για μένα.» 

Παιδιά προσχολικής ηλικίας  

Τα παιδιά αυτής της ηλικίας συνήθως βλέπουν τον θάνατο ως κάτι προσωρινό, ιδιαίτερα επειδή τα αγαπημένα τους βίντεο μπορεί να δείχνουν χαρακτήρες να «ζωντανεύουν» ξανά λίγα δευτερόλεπτα, αφού πέσουν από έναν γκρεμό ή χτυπήσουν σε έναν τοίχο.  

Επειδή σκέφτονται κυριολεκτικά, αποφύγετε να χρησιμοποιείτε αόριστες φράσεις ,όπως «Ο παππούς/η γιαγιά σου πήγε για ύπνο (ή πήγε σε ένα μακρινό ταξίδι)». Αυτό μπορεί να κάνει το παιδί σας να φοβηθεί να κοιμηθεί ή να ταξιδέψει οπουδήποτε, φοβούμενο ότι ίσως να μην επιστρέψει.  

Αφού εξηγήσετε ότι το πρόσωπο πέθανε και τι σημαίνει αυτό, σκεφτείτε να πείτε κάτι όπως: «Δεν θα ξαναδούμε τη γιαγιά σου και αυτό σημαίνει ότι θα μας λείψει». Μπορείτε να προσθέσετε ότι, παρότι το αγαπημένο τους πρόσωπο έχει φύγει οριστικά, οι αναμνήσεις τους θα διαρκέσουν για πάντα.  

Παιδιά σχολικής ηλικίας 

Παρότι τα περισσότερα παιδιά του δημοτικού θα κατανοήσουν τις έννοιες του θανάτου (συνήθως τα παιδιά μαθαίνουν αυτές τις έννοιες κατά μέσο όρο μεταξύ 5-7 ετών), εξακολουθούν να δυσκολεύονται να αποδεχτούν τις σκληρές πραγματικότητες μετά από μια προσωπική απώλεια. Το να ξέρεις κάτι είναι διαφορετικό από το να το αποδέχεσαι.  

Δώστε απλές, ειλικρινείς εξηγήσεις που τα βοηθούν να κατανοήσουν τον θάνατο ως φυσική κατάληξη. Τα παιδιά αυτής της ηλικίας μπορεί να χρειάζονται βοήθεια για να βρουν λέξεις, ώστε να εκφράσουν τα δικά τους συναισθήματα, και με τα μικρότερα ίσως χρειαστεί να απαντήσετε στις ίδιες ερωτήσεις πολλές φορές.  

Να θυμάστε ότι είναι πιο σημαντικό να ακούτε το παιδί σας παρά να έχετε τις «τέλειες» λέξεις για να εξηγήσετε τον θάνατο. Παρατηρήστε σημάδια ότι χρειάζεται επιπλέον αγκαλιές και προσοχή, κάτι που μπορεί να σημαίνει ότι φοβάται μήπως σας χάσει κι εσάς. Η σωματική εγγύτητα μπορεί να βοηθήσει τα παιδιά να νιώθουν πιο ασφαλή. 

Προέφηβοι και έφηβοι  

Καθώς μπαίνουν στην εφηβεία, τα παιδιά βλέπουν τον θάνατο με πιο «ενήλικο» τρόπο. Ωστόσο, πολλοί έφηβοι θα αντισταθούν στο να μοιραστούν τα συναισθήματά τους γι’ αυτό.  

Ανάλογα με το πόσο κοντά ήταν με το πρόσωπο που πέθανε, οι έφηβοι μπορεί να απομονωθούν στα δωμάτιά τους, αρνούμενοι να φάνε ή να κοινωνικοποιηθούν με οικογένεια και φίλους για ένα διάστημα. Κάποιοι μπορεί να πειραματιστούν με το ποτό, τα ναρκωτικά και άλλες επικίνδυνες συμπεριφορές.  

Παρότι δεν είναι εύκολο, προσπαθήστε να δείξετε υπομονή με τον/την έφηβό σας, ενώ παράλληλα δίνετε το παράδειγμα για την ανάγκη υγιούς αυτοφροντίδας. Μπορεί να τον/την προσκαλέσετε να δοκιμάσει υγιείς στρατηγικές αντιμετώπισης μόνος/η του/της ή μαζί σας.  

Δείξτε τρόπους να καθαρίζετε το μυαλό και το πνεύμα σας με περιπάτους, γυμναστική, μουσική, καταγραφή σε ημερολόγιο, δημιουργία τέχνης ή συζητήσεις με καλούς φίλους. Τεχνικές χαλάρωσης όπως γιόγκα, διαλογισμός ή βαθιές αναπνοές μπορούν να βοηθήσουν, επίσης.  

Προσπαθήστε να αποφύγετε να δώσετε ορισμένα μηνύματα που ίσως να μην είναι βοηθητικά.

Παρότι  αυτά αναφέρονται σε έγκυρες σκέψεις που μπορεί να περάσουν από το μυαλό σας, είναι καλύτερο να αποφύγετε να τις μοιραστείτε με ένα παιδί που αντιμετωπίζει τον θάνατο ενός αγαπημένου προσώπου.  

«Ξέρω ότι πονάς τώρα, αλλά σύντομα θα νιώσεις καλύτερα.» 

Αυτό μπορεί να ακουστεί σαν απόρριψη της λύπης του παιδιού σας ή σαν αίτημα να κρύψει τα συναισθήματά του. 

«Τουλάχιστον….» 

Οι ενήλικες μπορεί να νιώσουν ανακούφιση ότι «τουλάχιστον το αγαπημένο μας πρόσωπο δεν πονά πια» ή ότι «τουλάχιστον άλλοι άνθρωποι επέζησαν από το ατύχημα». Ωστόσο, αυτές οι συγκρίσεις δεν βοηθούν τα παιδιά να εκφράσουν ή να αντιμετωπίσουν τα συναισθήματά τους. 

«Πρέπει να είσαι δυνατός/ή (ή γενναίος/α) τώρα.» 

Αποφύγετε οποιαδήποτε υπόνοια ότι το παιδί σας πρέπει να κρύβει τα συναισθήματά του για να προστατεύσει τους άλλους. 

«Ξέρω ακριβώς πώς νιώθεις.» 

Γενικά, δεν ξέρουμε ακριβώς πώς νιώθει κάποιος άλλος εκτός αν τον ρωτήσουμε, κάτι που είναι πιο βοηθητικό για ένα παιδί. 

«Πρέπει να είσαι θυμωμένος/η (ή λυπημένος/η ή πληγωμένος/η ή μόνος/η).» 

Αυτό μπορεί να ασκήσει πίεση στα παιδιά να νιώσουν με έναν συγκεκριμένο τρόπο ή να συμφωνήσουν μαζί σας, ακόμη κι αν αυτές οι αντιδράσεις δεν ταιριάζουν με την κατάσταση του νου τους. 

«Έχω βρεθεί εκεί που είσαι τώρα.» 

Όταν οι ενήλικες μοιράζονται τις δικές τους ιστορίες απώλειας, μετατοπίζουν την προσοχή από το παιδί και τις δικές του εμπειρίες και συναισθήματα. Μπορεί, επίσης, να δημιουργηθούν συγκρίσεις ανάμεσα στην απώλεια του παιδιού και σε εκείνες του ενήλικα.

 Αυτό μπορεί να υπονοεί ότι το παιδί χρειάζεται να υποστηρίξει τον ενήλικα (αν η απώλεια του ενήλικα ήταν «χειρότερη»). Ή μπορεί να φανεί προσβλητικό, αν το παράδειγμα του ενήλικα μοιάζει ασήμαντο σε σύγκριση. 

Πρέπει τα παιδιά να παρευρίσκονται σε κηδείες; 
Πολλοί ενήλικες υποθέτουν ότι οι κηδείες, οι αγρυπνίες και άλλες τελετές μνήμης θα είναι υπερβολικά κατακλυσμικές για παιδιά και εφήβους. Όμως, όπως αποδεικνύεται, τα παιδιά που δεν παρευρίσκονται σε τελετές για ένα αγαπημένο πρόσωπο μπορεί να νιώσουν σύγχυση ή πικρία. Η συγκέντρωση για να πενθήσουμε ένα αγαπημένο πρόσωπο βοηθά τους ανθρώπους να διαχειριστούν την απώλεια—και τα παιδιά μπορεί να αναρωτηθούν, γιατί δεν συμπεριλήφθηκαν σε αυτή την τελετή. 

Συζητήστε τι να περιμένετε 

Μια προσέγγιση είναι να καλέσετε το παιδί σας να παραστεί στην κηδεία και να ρωτήσετε πώς θα ήθελε να συμμετάσχει. Ξεκινήστε μοιράζοντας λίγες λεπτομέρειες για το τι μπορεί να περιμένει. Για παράδειγμα, αν θα υπάρχει ανοιχτό φέρετρο ή τελετουργίες ,όπως προσευχή ή τοποθέτηση λουλουδιών κοντά στην τεφροδόχο ή στο φέρετρο, μπορείτε να περιγράψετε πώς μπορεί να μοιάζει αυτό (καταστήστε σαφές ότι κάθε κίνηση δεν είναι υποχρεωτική και το παιδί μπορεί να συμμετέχει εάν και εφόσον θέλει.). 

Εξηγήστε ότι κάποιοι άνθρωποι μπορεί να κλάψουν ή να δείξουν έντονα συναισθήματα, αλλά άλλοι μπορεί να χαμογελάσουν ή να πουν αστείες ιστορίες για το πρόσωπο που πέθανε. Πείτε τους ότι ένα ευρύ φάσμα συναισθημάτων είναι ευπρόσδεκτο και αποδεκτό. Αν το παιδί σας τείνει να νιώθει ντροπαλό με αγνώστους, διερευνήστε τρόπους να διαχειριστείτε οποιοδήποτε άγχος μπορεί να φέρει αυτό, συμπεριλαμβανομένης της πίεσης να αγκαλιάσει ή να φιλήσει ενήλικες που δεν γνωρίζει καλά. 

Αναδείξτε ιδιαίτερες αναμνήσεις 

Τα παιδιά μπορεί να νιώσουν παρηγοριά βοηθώντας σας να διαλέξετε μια ανθοσύνθεση, μια φωτογραφία ή ένα ιδιαίτερο αντικείμενο (όπως ένα συλλεκτικό ή ένα κομμάτι ρούχου) για να εκτεθεί στο μνημόσυνο. Μπορείτε να προσκαλέσετε μεγαλύτερα παιδιά να βοηθήσουν στο να υποδέχονται επισκέπτες ή να τους ζητούν να υπογράψουν το βιβλίο επισκεπτών. 

Ζητήστε υποστήριξη 

Σκεφτείτε να ζητήσετε από έναν ενήλικα που είναι κοντά στο παιδί σας αλλά δεν πενθεί προσωπικά τον θάνατο (όπως μια φίλη ή ένας γείτονας) να βοηθήσει να καθοδηγήσει το παιδί σας κατά την κηδεία ή τη δραστηριότητα μνήμης.  

Αυτό το άτομο μπορεί να βοηθήσει ώστε το παιδί σας να συμμετέχει μόνο στον βαθμό που το ίδιο επιθυμεί και να βοηθήσει να απαντηθούν ερωτήσεις και να εξηγούνται πράγματα, καθώς συμβαίνουν. Αν το πρόσωπο που πέθανε είναι πολύ κοντά σε εσάς, μπορεί να σας είναι πολύ δύσκολο να παρέχετε αυτό το επίπεδο υποστήριξης στο παιδί σας ενώ πενθείτε ο/η ίδιος/α. 

Χρειάζεται το παιδί σας επαγγελματική βοήθεια για να ανακάμψει μετά την απώλειά του; 

Το πένθος για τον θάνατο ενός αγαπημένου προσώπου μπορεί να επηρεάσει την υγεία του παιδιού σας. Καθώς περνά ο χρόνος, παρακολουθήστε αν συμβαίνουν μεγάλες αλλαγές στον τρόπο που νιώθει και συμπεριφέρεται. Παρότι δεν υπάρχει χρονικό όριο στο πένθος και δεν υπάρχει ένας «σωστός τρόπος» να θεραπευτεί κανείς, μιλήστε με τον ειδικό (παιδίατρο, παιδοψυχίατρο) γιατρό του παιδιού σας αν έχει επίμονες δυσκολίες στο:

• Να κοιμάται αρκετά  
• Να  ξυπνά εγκαίρως για το σχολείο, τον αθλητισμό και άλλες δραστηριότητες 
• Να διαχειρίζεται τα μαθήματα, τις προπονήσεις, τις δουλειές του σπιτιού και άλλες καθημερινές υποχρεώσεις 
• Να τρώει αρκετά (ή να σταματά όταν χορταίνει) 
• Να περνά χρόνο με την οικογένεια και τους φίλους ή να συμμετέχει σε κοινωνικές εκδηλώσεις  
• Να φροντίζει τη βασική αυτοφροντίδα του (βούρτσισμα δοντιών, ντους, αλλαγή ρούχων ή λήψη φαρμάκων) 

Καλέστε τον/την ειδικό (παιδίατρο, παιδοψυχολόγο)  αν παρατηρήσετε (ή πιστεύετε) ότι το παιδί σας: 

• Χρησιμοποιεί ναρκωτικά, αλκοόλ και άλλες ουσίες για να αντεπεξέλθει  
• Παίρνει περισσότερα ρίσκα από το συνηθισμένο (εμπλέκεται σε επικίνδυνες σεξουαλικές δραστηριότητες, επικίνδυνη οδήγηση κ.λπ.) 
• Νιώθει θυμό ή μπλέκει σε καβγάδες με την οικογένεια, φίλους ή συμμαθητές 
• Εμφανίζει σημάδια κατάθλιψης ή άγχους που δεν υποχωρούν με τον χρόνο 
• Εμπλέκεται σε αυτοτραυματισμούς ή άλλες μορφές βλάβης του εαυτού
• Μιλά για αυτοκτονία ή εκφράζει ένα σχέδιο να τερματίσει τη ζωή του 

Αν αυτές οι συμπεριφορές υποδηλώνουν άμεσο κίνδυνο (όπως κίνδυνο αυτοκτονίας), καλέστε αμέσως τον/την ειδικό ή ζητήστε επείγουσα αξιολόγηση. 

Να θυμάστε ότι αυτά τα συμπτώματα απώλειας δεν σημαίνουν ότι έχετε αποτύχει ως γονέας. Αφού πεθάνει κάποιος κοντινός τους, τα παιδιά πρέπει να βρουν τον δικό τους δρόμο προς τη θεραπεία και την αποδοχή. Θα υπάρξουν πισωγυρίσματα, αλλά η υποστήριξη του παιδιού σας χωρίς κριτική  ή στίγμα μπορεί να το βοηθήσει να νιώσει καλύτερα, μέρα με τη μέρα.

Περισσότερες πληροφορίες  

• Πώς να μιλήσετε στα παιδιά για τραγωδίες και άλλα τραυματικά γεγονότα της επικαιρότητας

Τελευταία ενημέρωση  6/26/2024