Καθημερινοί τρόποι να μιλάτε για την ψυχική υγεία: συμβουλές για οικογένειες

Η ψυχική υγεία είναι και αυτή μέρος της συνολικής υγείας μας. Παρακολουθούμε από την αρχή τη σωματική ανάπτυξη και τα αναπτυξιακά ορόσημα του παιδιού μας, όπως το να μάθει να περπατά ή να μιλά. Παράλληλα, όμως, οφείλουμε να ελέγχουμε την ψυχική του υγεία και το πώς αισθάνεται.

Το να μιλάμε για την ψυχική υγεία μπορεί να χρειάζεται εξάσκηση. Όσο περισσότερο το κάνουμε, τόσο πιο εύκολο γίνεται. Βοηθά να ξεκινήσετε να κάνετε αυτές τις συζητήσεις, όταν το παιδί σας είναι μικρό. Μπορούν να μάθουν νωρίς ότι η αναγνώριση των συναισθημάτων και το πώς νιώθουν κάθε στιγμή είναι κάτι σημαντικό για το οποίο μπορούν να σας μιλήσουν και να βασίζονται σε εσάς για υποστήριξη.

Το να μιλάτε με το παιδί σας για την ψυχική του υγεία, όταν όλα πηγαίνουν καλά είναι εξίσου σημαντικό με το να μιλάτε για τα συναισθήματά τους, όταν αυτό δεν νιώθει το ίδιο καλά.

Κάνοντας την ψυχική υγεία από νωρίς μέρος των καθημερινών συζητήσεων στο σπίτι, είναι πιο εύκολο για τις οικογένειες να μιλούν γι’ αυτήν οποιαδήποτε στιγμή—ακόμη και όταν το παιδί σας νιώθει στρες ή όταν υπάρχει ανησυχία για την ψυχική του υγεία. Με τον καιρό, θα βοηθάτε το παιδί σας να χτίζει ανθεκτικότητα, καλλιεργώντας υγιείς πρακτικές (πχ καθημερινές σύντομες συζητήσεις) και  υποστηρίζοντας το παιδί να αναπτύξει δεξιότητες για να αντιμετωπίζει αναμενόμενες ψυχικές και συναισθηματικές δυσκολίες που φυσιολογικά προκύπτουν κατά τη διάρκεια της ανάπτυξης και της ζωής.

Συνεχίστε να διαβάζετε για συμβουλές ώστε οι συζητήσεις για την ψυχική υγεία να γίνουν τακτικό μέρος της ρουτίνας της οικογένειάς σας.

1. Θέστε έναν θετικό τόνο.

Οι γονείς και οι φροντιστές είναι οι πρώτοι και πιο σημαντικοί δάσκαλοι ενός παιδιού. Ακόμη και πριν μπορέσουν να μιλήσουν, τα παιδιά μπορούν να διαβάζουν τα συναισθήματα των άλλων και να ακολουθούν το παράδειγμα των ενηλίκων γύρω τους. Υπάρχουν μερικά πράγματα που πρέπει να έχετε στο νου σας για να διασφαλίσετε ότι το παιδί σας αισθάνεται ασφαλές,  όταν μιλά για την ψυχική του υγεία από μικρή ηλικία.

• Φωνή: Μιλήστε για την ψυχική υγεία με ήρεμο, ουδέτερο τρόπο. Μην βιάζεστε να γεμίσετε τη σιωπή. Μερικές φορές μια παύση στη συζήτηση μπορεί να βοηθήσει και τους δύο σας να βρείτε τις λέξεις που ταιριάζουν καλύτερα σε αυτό που προσπαθείτε να πείτε.
• Εκφράσεις προσώπου: Προσέξτε την οπτική επαφή σας και συνολικά τις εκφράσεις του προσώπου σας σε όσα λέει το παιδί σας. Ένα απαλό χαμόγελο και μια ήπια οπτική επαφή μπορούν να μεταδώσουν αίσθημα ασφάλειας.
• Γλώσσα σώματος: Σκεφτείτε πώς ανταποκρίνεστε σωματικά στη συζήτηση. Καθίστε στο ύψος του παιδιού σας για να αποφύγετε την αίσθηση υπεροχής και δύναμης. Αυτό μπορεί να βοηθήσει το παιδί σας να αναλάβει την ευθύνη της συζήτησης. Αν γείρετε ελαφρά προς τα εμπρός, δείχνετε στο παιδί σας ότι σας ενδιαφέρει αυτό που λέει.

2. Δώστε το παράδειγμα με την συμπεριφορά σας

Βοηθήστε το παιδί σας να μάθει, δείχνοντας με το παράδειγμά σας τι κάνετε καθώς διαχειρίζεστε τα δικά σας συναισθήματα. Το να μιλάτε για τα συναισθήματά σας μπορεί να βοηθήσει να μάθουν τα παιδιά πώς, με τη σειρά τους, μπορούν να μιλούν για τα δικά τους. Για παράδειγμα:

• Πείτε στο νήπιό σας, «Νιώθω χαρούμενος/η, γιατί είδα όμορφα λουλούδια έξω.»
• Πείτε στον/στην έφηβό σας, «Νιώθω εκνευρισμό, γιατί έκανα ένα λάθος.»

Φροντίστε να εστιάζετε στο πώς να ανοίγετε τη συζήτηση για τα συναισθήματα. Αποφύγετε να μοιράζεστε υπερβολικά πολλά με το παιδί σας, κάτι που μπορεί να το μπερδέψει ή να το ανησυχήσει.

 Έφηβος/η απευθύνεται σε έφηβο/η

Άγχος για το σχολείο; Δεν είστε μόνοι. Συζητήστε το, βοηθάει!

Μαρτυρία από προσωπική ιστορία.

Κατά τη διάρκεια της προτελευταίας τάξης του λυκείου, καθώς κάθισα να γράψω ένα τυποποιημένο τεστ, έπαθα κρίση πανικού. Είχα περάσει μήνες προετοιμαζόμενη για το τεστ και πήγα νιώθοντας αρκετά σίγουρη. Όμως, όταν άνοιξα το τετράδιο του τεστ και κοίταξα τις πρώτες λίγες ερωτήσεις, το μυαλό μου άδειασε. Άρχισα να πανικοβάλλομαι. Τα χέρια μου άρχισαν να τρέμουν και η καρδιά μου χτυπούσε τόσο δυνατά στο στήθος μου που πονούσε. Μήπως πάθαινα καρδιακή προσβολή; Προσπάθησα να πάρω βαθιές ανάσες για να ηρεμήσω. Ένιωθα σαν να μην έφτανε καθόλου αέρας στους πνεύμονές μου. Μετά από λίγο, κατάφερα να συνεχίσω το τεστ, αλλά το σφίξιμο στο στήθος μου και το τρέμουλο κράτησαν για αρκετές ώρες.

Όπως πολλοί έφηβοι, παλεύω με το άγχος. Όταν σκέφτομαι το μέλλον, ο ενθουσιασμός μου φεύγει, γιατί έχω χιλιάδες ανησυχίες. Κι αν δεν περάσω στο πανεπιστήμιο; Κι αν δεν πάρω καλούς βαθμούς; Κι αν δεν πετύχω τους στόχους που έθεσα για τον εαυτό μου και απογοητεύσω τους πάντες;

Πιέζω πολύ τον εαυτό μου για να τα πάω καλά στο σχολείο. Αυτό το τεστ δεν αποτελούσε εξαίρεση. Δεν ήθελα απλώς να τα πάω καλά· ένιωθα ότι έπρεπε να τα πάω καλά. Ένα μέρος μου ήξερε ότι ο βαθμός ενός τεστ δεν θα καθόριζε όλο μου το μέλλον. Όμως εκείνη τη στιγμή, οι αγχώδεις σκέψεις κυριάρχησαν.

Η εμπειρία μου με την κρίση πανικού με οδήγησε να σκεφτώ λίγο την ψυχική μου ηρεμία και να δω πώς μπορώ να βοηθηθώ. Μιλώντας με άλλους μαθητές για την ψυχική υγεία, έμαθα ότι δεν ήμουν μόνη. Μίλησα, επίσης, με επαγγελματίες ψυχικής υγείας στο σχολείο. Με βοήθησαν να μάθω πώς να χρησιμοποιώ την ενσυνειδητότητα, να κάνω ασκήσεις αναπνοής και να κάνω παύση, όταν παρατηρώ ότι οι σκέψεις μου κατευθύνονται προς αισθήματα άγχους. Μάλιστα, πιστοποιήθηκα στις Πρώτες Βοήθειες Ψυχικής Υγείας για Εφήβους . Έτσι, μπορώ να βοηθώ και να στηρίζω άλλους όταν έχουν πραγματική δυσκολία, όπως μια κρίση πανικού.

Πολλοί έφηβοι νιώθουν αβεβαιότητα για το μέλλον, και αυτό μπορεί να προκαλέσει πολύ άγχος. Αν ποτέ βιώσετε άγχος ή πάθετε κρίση πανικού, να ξέρετε ότι δεν είστε μόνοι. Το να μιλήσετε με κάποιον που εμπιστεύεστε για το πώς αισθάνεστε μπορεί να σας βοηθήσει να λάβετε την υποστήριξη που χρειάζεστε για να φροντίσετε την ψυχική σας ευεξία.

3. Χρησιμοποιήστε λέξεις και εικόνες για να βοηθήσετε τα παιδιά να περιγράψουν πώς αισθάνονται.

Ο τρόπος που μιλάτε για την ψυχική υγεία μοιάζει πολύ με το πώς εσείς και το παιδί σας διαλέγετε ένα βιβλίο. Επιλέξτε αυτό που ταιριάζει καλύτερα στην ηλικία τους, την ανάπτυξή τους και στο πώς μαθαίνουν καλύτερα.

• Η επιλογή λέξεων είναι σημαντική. Χρησιμοποιήστε λέξεις και φράσεις που το παιδί σας θα καταλαβαίνει και που είναι ακριβείς. Για παράδειγμα, τα μικρότερα παιδιά μπορεί να μπορούν να αναγνωρίσουν ότι νιώθουν «χαρούμενα» ή «θυμωμένα». Οι μεγαλύτεροι έφηβοι ίσως περιγράφουν τα συναισθήματά τους με περισσότερη λεπτομέρεια, με λέξεις όπως «ικανοποιημένος/η χαρούμενος/η » ή «αγχωμένος/η».
• Εικόνες ως λέξεις. Οι εικόνες μπορούν να βοηθήσουν το παιδί σας να σας δείξει πώς αισθάνεται. Για παράδειγμα, οι γιατροί ζητούν από τους ασθενείς τους να αξιολογήσουν τον πόνο τους βάσει μιας κλίμακας που έχει διαφορετικές εκφράσεις προσώπου. Διαλέξτε στο διαδίκτυο ένα αγαπημένο «διάγραμμα συναισθημάτων». Αναζητήστε ένα που δείχνει πολλά προσωπάκια που εκφράζουν ποικιλία συναισθημάτων. Ζητήστε από το παιδί σας να αντιστοιχίσει τα συναισθήματά του με τη λέξη και την έκφραση προσώπου.
• Σύγκριση. Βοηθήστε το παιδί σας να αναγνωρίζει τα συναισθήματά του συγκρίνοντάς τα με κάτι που καταλαβαίνει. Για παράδειγμα, ο καιρός μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να το βοηθήσει να περιγράψει πώς αισθάνεται στο σώμα του. Ένα ζεστό, ηλιόλουστο απόγευμα μπορεί να περιγράφει τη χαρά, ή μια σκοτεινή και βροχερή καταιγίδα να περιγράφει τη λύπη.
• Κάντε απλές και ανοιχτού τύπου ερωτήσεις. Μόνο το παιδί σας μπορεί να αναγνωρίσει πώς αισθάνεται. Όμως, με τη βοήθεια καθοδηγητικών ερωτήσεων, μπορεί να μάθει να μοιράζεται τα συναισθήματα πιο εύκολα. Ερωτήσεις, όπως: «Πώς αισθάνεσαι σήμερα;» «Τι έχεις στο μυαλό σου τελευταία;» «Τι αλλαγές παρατηρείς στη διάθεσή σου ή στη συμπεριφορά σου πρόσφατα;» προσφέρουν ένα σημείο εκκίνησης ώστε εσείς και το παιδί σας να μοιραστείτε τα συναισθήματά σας.

4. Προσφέρετε διαβεβαίωση και δράστε προληπτικά.

Κάντε το παιδί σας να ξέρει ότι είναι εντάξει να ζητά βοήθεια αν νιώθει ότι χρειάζεται περισσότερη υποστήριξη.

• Αν σκοπεύετε να ρωτήσετε τον/την ειδικό (παιδίατρο, παιδοψυχίατρο)  για την ψυχική υγεία του παιδιού σας, εμπλέξτε το παιδί σας στη διαδικασία. Αφήστε το να πάρει τον πρώτο λόγο στη συζήτηση, χτίζοντας την αυτοπεποίθησή του και δείχνοντάς του ότι τα συναισθήματά του και η φωνή του μετράνε. Και φροντίστε να αναφέρετε τις ανησυχίες του παιδιού σας/τις δικές σας όταν κλείνετε το ραντεβού, ώστε ο/η ειδικός να γνωρίζει ότι αυτό είναι σημαντικό για εσάς για να το συζητήσετε στην επίσκεψη.
• Προετοιμαστείτε για την επίσκεψη σκεπτόμενοι τι μπορείτε να μοιραστείτε εσείς και το παιδί σας, με τον/την ειδικό (παιδίατρο, παιδοψυχίατρο) κατά τη διάρκεια αυτής της επίσκεψης. Για παράδειγμα:
  • Ποιες ανησυχίες έχετε για την ψυχική υγεία ;
  • Πώς αισθάνεστε/αισθάνεται το παιδί σας τελευταία; Έχετε παρατηρήσει αλλαγές στη δική σας/στη δική του διάθεση ή συμπεριφορά;
  • Τι έχει πάει καλά για εσάς/για το παιδί σας και υπάρχουν προκλήσεις που νιώθετε/έχετε παρατηρήσει;
  • Φαίνεται το παιδί σας αγχωμένο ή ανήσυχο, ίσως λυπημένο ή πεσμένο;
  • Δείχνει μια ποικιλία συναισθημάτων;
  • Δυσκολεύεται να αντιμετωπίσει αγχωτικές καταστάσεις;
     
• Φέρτε ερωτήσεις που μπορείτε να κάνετε στον/στην ειδικό. Για παράδειγμα:
  • Με ποιους άλλους τρόπους μπορώ να υποστηρίξω την υγιή ψυχική ανάπτυξη του παιδιού μου στο σπίτι;
  • Μπορείτε να μου το εξηγήσετε; (Αν οι οδηγίες από τον/την ειδικό δεν είναι σαφείς, μη διστάσετε να ζητήσετε περισσότερες πληροφορίες.)
  • Ποια είναι τα σημάδια ότι το παιδί μου μπορεί να χρειάζεται περισσότερη υποστήριξη?
  • Τι μπορώ να κάνω για να υποστηρίξω το παιδί μου σε μαθησιακές ή επικοινωνιακές διαφορές?
  • Μπορούμε να προγραμματίσουμε μια ακόμη επίσκεψη για να συζητήσουμε περισσότερο γι’ αυτό;

Θυμηθείτε… η ψυχική υγεία είναι υγεία.

Το να μιλάμε για την ψυχική υγεία ενός παιδιού είναι τακτικό μέρος της ανάπτυξης και εξέλιξής του. Όταν εσείς και το παιδί σας νιώθετε άνετα να μιλάτε για την ψυχική υγεία, γίνεται ευκολότερο για όλους να μοιράζονται ανησυχίες και δυσκολίες ψυχικής υγείας.

Ο/η ειδικός ενδιαφέρεται για την ψυχική υγεία του παιδιού σας και μπορεί να μιλήσει μαζί σας για ανησυχίες ή να βοηθήσει να γίνει ένα πλάνο ώστε να λάβετε περισσότερη βοήθεια.