Στρες και υγεία: Τι πρέπει να γνωρίζουν οι γονείς

Όλοι βιώνουμε στρες, (ακόμη και τα μωρά)! Κάποιες φορές το στρες μπορεί να μας κάνει καλό. Όμως το υπερβολικό στρες, μπορεί να προκαλέσει προβλήματα στη σωματική και στην ψυχική υγεία και στη συνολική μας ευεξία.  

Κάθε δυνητικά στρεσογόνα εμπειρία (στρεσογόνος παράγοντας) είναι διαφορετική, και κάθε άνθρωπος μπορεί να αντιδρά με διαφορετικούς τρόπους αντίδρασης σε αυτό. Ωστόσο, υπάρχουν ορισμένοι κοινοί τρόποι με τους οποίους αντιδρούμε όλοι – μωρά, παιδιά και ενήλικες. Μάθετε περισσότερα παρακάτω και δείτε και άλλα άρθρα σε αυτή τη σειρά: 

• Γιατί τα παιδιά ξεσπούν: Συμβουλές για να βοηθήσετε το παιδί σας να αντιμετωπίσει το στρες
• Δημιουργώντας ηρεμία: Πώς να μιλήσετε στο παιδί σας όταν είναι στρεσαρισμένο
• Στρεσογόνες εμπειρίες: Πώς να βοηθήσετε το παιδί σας να θεραπευτεί

Το στρες και ο εγκέφαλος 

Όταν νιώθουμε ότι απειλούμαστε, δεχόμαστε επίθεση ή φοβόμαστε, ο εγκέφαλός μας απελευθερώνει ισχυρές ορμόνες όπως η αδρεναλίνη, η κορτιζόλη και η ωκυτοκίνη. Αυτές μπορεί να ενεργοποιήσουν διαφορετικές αντιδράσεις όπως αδυναμία αντίδρασης (πάγωμα), ή αντίδρασης πάλης ή φυγής. Δείτε πώς μοιάζουν: 

• Αντίδραση παγώματος. Αν δεν μπορούμε να ξεφύγουμε από μια απειλή, μπορεί να νιώσουμε ανίσχυροι, αποσυρμένοι, «χαμένοι», αποσυνδεδεμένοι, μουδιασμένοι ή με τάση λιποθυμίας. Σκεφτείτε τα ζώα που παριστάνουν τα νεκρά με την ελπίδα ότι ο θηρευτής θα χάσει το ενδιαφέρον του και θα φύγει. Το αίσημα αυτό μπορεί να μοιάζει σαν να αιωρείστε ή να αποκόπτεστε από το στρεσογόνο γεγονός.
• Αντίδραση πάλης ή φυγής. Οι παλμοί και η αρτηριακή μας πίεση ανεβαίνουν, αναπνέουμε πιο γρήγορα, ιδρώνουν οι παλάμες μας και στέλνουμε περισσότερη ενέργεια στον εγκέφαλο και στους μύες μας (και λιγότερη στο έντερό μας) ώστε να μπορούμε είτε να παλέψουμε είτε να φύγουμε. Αυτό μπορεί αρχικά να είναι χρήσιμο και να μας ενεργοποιήσει. Ωστόσο, αν η αντίδραση στο στρες είναι υπερβολικά έντονη, μπορεί να «χάσουμε τον έλεγχο»—όταν ο εγκέφαλός μας δεν έχει πλέον τον πρώτο λόγο. Αντ’ αυτού, αντιδρούμε ενστικτωδώς με μηχανισμούς και συνήθειες που έχουμε μάθει ή με το συναίσθημα. Αυτό μπορεί να μας σώσει τη ζωή, όταν π.χ βλέπουμε μια αρκούδα στο δάσος. Όμως, στον σύγχρονο κόσμο, το να «χάνουμε τον έλεγχο» μπορεί να εμφανιστεί ως το ξέσπασμα θυμού στο σούπερ μάρκετ, ή ως το να «τα χάνουμε» με τα παιδιά μας.  
• Αντίδραση σύνδεσης με τους άλλους.  Αυτή η αντίδραση οδηγεί στο να συνδεόμαστε με τους άλλους σε περιόδους μεγάλου κινδύνου. Η παρόρμηση να απευθυνθούμε σε άλλους για υποστήριξη μπορεί να είναι υγιής και οδηγεί σε λιγότερες αντιδράσεις παγώματος, πάλης ή φυγής.

Κάποιες φορές το στρες είναι καλό! 

Θετική αντίδραση στο στρες 

Κάποιες καταστάσεις στρες είναι χρήσιμες για την υγεία μας. Μπορεί να μας βοηθήσουν να οργανώσουμε κίνητρο γρήγορα και ψυχική ανθεκτικότητα για μελλοντικές προκλήσεις. Όταν απελευθερώνονται οι ορμόνες του στρες, οι παλμοί και η αρτηριακή μας πίεση μπορεί να αυξηθούν. Όμως, αν έχουμε χτίσει κοινωνική υποστήριξη και έχουμε μάθει δεξιότητες αντιμετώπισης, η αντίδραση στο στρες μειώνεται γρήγορα. Έτσι, χτίζεται η άμυνα της ανθεκτικότητάς μας. Μπορούμε να εξασκούμε τις δεξιότητες αντιμετώπισης και να μαθαίνουμε πώς να ανταποκρινόμαστε προσαρμοστικά μπροστά σε μια μελλοντική πρόκληση.  

Ανεκτή αντίδραση στο στρες 

Όλοι μπορεί να βιώσουμε κάτι πραγματικά τρομακτικό, θλιβερό ή απειλητικό στη ζωή μας. Για παράδειγμα, το να γίνουμε μάρτυρες μιας διάρρηξης ενεργοποιεί γρήγορα την αντίδραση στο στρες. Ωστόσο, αν έχουμε αρκετή υποστήριξη και εργαλεία αντιμετώπισης, μπορούμε να μάθουμε να νιώθουμε ξανά ασφαλείς με τον καιρό. Αυτό απενεργοποιεί το σύστημα αντίδρασης στο στρες και εμποδίζει τις ορμόνες του στρες να παραμένουν ενεργοποιημένες για πολύ.  

Τοξική αντίδραση στο στρες 

Η επαναλαμβανόμενη, υπερβολική ή παρατεταμένη ενεργοποίηση της αντίδρασης στο στρες μπορεί, με τον καιρό, να οδηγήσει σε προβλήματα σωματικής και ψυχικής υγείας. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα, όταν δεν έχουμε επαρκείς βοηθητικούς και προστατευτικούς παράγοντες, όπως την αγάπη και την υποστήριξη ενός ανθρώπου που νοιάζεται και μπορεί να μας βοηθήσει να νιώσουμε ξανά ασφαλείς. Έτσι, μειώνονται οι ορμόνες του στρες.

Αν βέβαια η αντίδραση πάλης ή φυγής ή παγώματος ενός παιδιού ενεργοποιείται ξανά και ξανά, ουσιαστικά εξασκείται σε «λειτουργία επιβίωσης». Ο εγκέφαλος και το σώμα του μπορεί ακόμη και να «κολλήσουν» στη λειτουργία επιβίωσης.  

Κάποια στιγμή, ο εγκέφαλος και το σώμα προσαρμόζονται στο να εντοπίζουν και αντιδρούν σε πιθανές απειλές, ακόμη κι όταν η απειλή δεν υπάρχει πια. 
 
Όταν συμβαίνει αυτό, το σύστημα αντίδρασης στο στρες από βοηθητικό γίνεται επιβαρυντικό. Μπορεί να αλλάξει τον αναπτυσσόμενο εγκέφαλο, τις ορμόνες, το ανοσοποιητικό σύστημα, τις μεταβολικές διεργασίες και ακόμη και τα γονίδιά μας, επιταχύνοντας τη γήρανση σε κυτταρικό επίπεδο. Αυτό μπορεί στη συνέχεια να οδηγήσει σε κινδύνους για την υγεία που κυμαίνονται από άσθμα και λοιμώξεις, έως οδοντικά προβλήματα και καταστάσεις ψυχικής υγείας. 

Τοξικό στρες: πιθανά σημάδια και συμπτώματα 

Για ένα παιδί που βιώνει τοξική αντίδραση στο στρες και είναι «κολλημένο» σε λειτουργία επιβίωσης, η βιολογία του στρες μπορεί να το κρατά σε διαρκή εγρήγορση και να το κάνει υπεραντιδραστικό σε πιθανές απειλές στο περιβάλλον του. Φαινομενικά τυχαία ή μικρά πράγματα, όπως μια υψωμένη φωνή, μια συγκεκριμένη μυρωδιά ή ένας δυνατός θόρυβος, μπορεί πιο εύκολα να πυροδοτήσουν αντιδράσεις παγώματος, πάλης ή φυγής ή σύνδεσης. Οι αλλαγές στον εγκέφαλο και στο σώμα μπορεί να εμφανιστούν ως:  

Μπορούμε να προλάβουμε ή να «θεραπεύσουμε» τις έντονα τοξικές αντιδράσεις στο στρες; 

Οι τοξικές αντιδράσεις στο στρες μπορούν να προληφθούν. Όταν, δε, εμφανιστούν, παραμένουν θεραπεύσιμες. Ενώ το στρες χωρίς προστατευτικούς παράγοντες μπορεί να οδηγήσει προς συμπτώματα ή/και νόσο, προφανώς ισχύει και το αντίθετο. Η παροχή ασφάλειας, υποστήριξης, δεξιοτήτων αντιμετώπισης και στρατηγικών επούλωσης μπορεί να οδηγήσει γονείς ή παιδί, ό,τι κι αν σας έχει συμβεί, προς την ψυχική ισορροπία.  

Αν αλλάζει η συμπεριφορά, η διάθεση ή η υγεία του παιδιού σας:  

• Μιλήστε μαζί του για το πώς ανταποκρίνεται σε συγκεκριμένους στρεσογόνους παράγοντες και τι θα μπορούσατε να κάνετε διαφορετικά για να το βοηθήσετε να νιώσει καλύτερα.  
• Να γνωρίζετε ότι υπάρχουν πράγματα που μπορείτε να κάνετε εσείς και το παιδί σας τώρα, συμπεριλαμβανομένων στρατηγικών επούλωσης για να απενεργοποιηθεί η βιολογική αντίδραση στο στρες. Σε αυτά περιλαμβάνονται η εστίαση σε υγιείς σχέσεις, ο ύπνος, η διατροφή, η άσκηση, ο χρόνος στη φύση, οι πρακτικές ενσυνειδητότητας, η υποστήριξη ψυχικής υγείας και η καλλιέργεια ευγνωμοσύνης, νοήματος, ανθεκτικότητας και άλλα.