Γιατί ο εκφοβισμός βλάπτει όλα τα παιδιά-και τι μπορούν να κάνουν οι γονείς για αυτό

Κάθε μέρα, πολλά παιδιά και έφηβοι στην Ελλάδα βιώνουν τον φόβο, τη ντροπή και την απογοήτευση που προκαλεί ο εκφοβισμός. Σύμφωνα με ελληνικές και ευρωπαϊκές έρευνες, περίπου 15%–20% των εφήβων αναφέρουν ότι έχουν υπάρξει στόχος εκφοβισμού από συνομηλίκους τους, ενώ ο διαδικτυακός εκφοβισμός αφορά περίπου 1 στα 10 παιδιά.

Ο εκφοβισμός μπορεί να συμβεί στο σχολείο, στη γειτονιά ή μέσω διαδικτύου και μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Ακολουθούν όσα χρειάζεται να γνωρίζει κάθε γονέας για τον εκφοβισμό και τα βήματα που μπορούν να βοηθήσουν στην πρόληψη και την αντιμετώπισή του.

Ο εκφοβισμός δεν είναι ποτέ αποδεκτός

Τα παιδιά μπορεί να είναι σκληρά, όπως συνηθίζει να λέγεται αλλά ο εκφοβισμός αποτελεί μια απειλή υψηλού επιπέδου που βλάπτει τα παιδιά, τόσο τους θύτες όσο και τα θύματα. Έρευνες δείχνουν ότι οι θύτες και τα θύματα έχουν άσχημες επιδόσεις στο σχολείο, συχνά εγκαταλείποντας το σχολείο πριν πάρουν το απολυτήριο Λυκείου. Πολλά από αυτά τα παιδιά αντιμετωπίζουν άγχος, κατάθλιψη ή οδηγούνται χρήση ουσιών ως ενήλικες, τροφοδοτώντας προβλήματα υγείας που πυροδοτούνται από το στρες. Αυτοί είναι μόνο μερικοί από τους λόγους για τους οποίους ο εκφοβισμός δεν πρέπει ποτέ να γίνεται ανεκτός ή να δικαιολογείται.

Τέσσερις βασικές μορφές παιδικού εκφοβισμού

• Ο σωματικός εκφοβισμός συμβαίνει, όταν ένα παιδί χτυπά, κλωτσά, βάζει τρικλοποδιά, σπρώχνει, στραγγαλίζει ή με οποιονδήποτε άλλο τρόπο βλάπτει άλλο παιδί. Η κλοπή, η απόκρυψη ή η καταστροφή των αντικειμένων ενός παιδιού είναι, επίσης, μορφή σωματικού εκφοβισμού.
• Ο λεκτικός εκφοβισμός μπορεί να περιλαμβάνει πειράγματα, κοροϊδία, προσβλητικά σχόλια ή απειλές σε άλλο παιδί προφορικά ή γραπτά. Επαναλαμβανόμενες προσβολές με βάση το φύλο, τη φυλή, τη σεξουαλική ταυτότητα, το βάρος, την εμφάνιση ή άλλα προσωπικά χαρακτηριστικά μπορεί να αποτελούν μέρος του ίδιου εκφοβιστικού μοτίβου.
• Ο κοινωνικός εκφοβισμός συμβαίνει, όταν δύο ή περισσότερα παιδιά στοχεύουν ένα άλλο παιδί. Μπορεί να προσπαθήσουν να το ντροπιάσουν και να το απομονώσουν, αποκλείοντάς το από δραστηριότητες ή διαδίδοντας φήμες γι’ αυτό. Η ενθάρρυνση άλλων παιδιών να συμμετάσχουν μπορεί να εντείνει το πρόβλημα.
• Διαδικτυακός εκφοβισμός: Αφορά επιθετική ή προσβλητική συμπεριφορά που εκδηλώνεται μέσω διαδικτύου, μέσων κοινωνικής δικτύωσης, εφαρμογών ανταλλαγής μηνυμάτων ή ηλεκτρονικών παιχνιδιών. Μπορεί να περιλαμβάνει απειλές, προσβολές, διασπορά φημών ή δημοσιοποίηση προσωπικού υλικού χωρίς συναίνεση.

Πού και πότε μπορεί να συμβεί ο εκφοβισμός

Τα παιδιά που εκφοβίζουν επιλέγουν προσεκτικά τον χρόνο και τον τόπο, τόσο για να τραβήξουν την προσοχή όσο και για να αποφύγουν να πιαστούν επ’αυτοφόρω. Πέρα από το σχολείο, ο εκφοβισμός μπορεί να συμβεί σε άλλα μέρη όπως το σχολικό λεωφορείο ή τη στάση του λεωφορείου, κατά τη διάρκεια σχολικών εκδρομών και σε χώρους όπως παιδικές χαρές, γυμναστήρια, πισίνες, αθλητικά γήπεδα και ακόμη και σε χώρους θρησκευτικής λατρείας. Μπορεί, επίσης, να συμβεί σε παιδικές κατασκηνώσεις ή οπουδήποτε αλλού συγκεντρώνονται παιδιά.

Η αυξανόμενη απειλή του διαδικτυακού εκφοβισμού

Ο διαδικτυακός εκφοβισμός συμβαίνει, όταν τα παιδιά επιτίθενται σε συνομηλίκους τους μέσω μηνυμάτων, κοινωνικών μέσων, chat rooms, καναλιών παιχνιδιών και άλλων ψηφιακών χώρων.

Οι διαδικτυακοί εκφοβιστές συχνά:

•  Ξεκινούν κακόβουλες φήμες ή τις αναμεταδίδουν
• Αποκαλύπτουν προσωπικές πληροφορίες του παιδιού 
• Αναρτούν ντροπιαστικές φωτογραφίες ή βίντεο
• Κλέβουν κωδικούς πρόσβασης και αποκλείουν το παιδί από τους λογαριασμούς του
• Χρησιμοποιούν τεχνητή νοημοσύνη (AI) για να δημιουργήσουν και να μοιραστούν ταπεινωτικές εικόνες ή σατιρικές εικόνες (memes)

Παιδιά που είναι πιο ευάλωτα στον εκφοβισμό

Ο εκφοβισμός σχετίζεται συχνά με την εξουσία. Οι νεαροί θύτες μπορεί να προσπαθούν να φανούν πιο σημαντικοί στοχεύοντας παιδιά που δείχνουν ή φέρονται διαφορετικά.

Σωματικές και ψυχικές διαφορές

Παιδιά μικρόσωμα ή μεγαλόσωμα, για παράδειγμα, συχνά γίνονται στόχος. Το ίδιο ισχύει για παιδιά διαφορετικής φυλής, εθνοτικής, κοινωνικής ή θρησκευτικής προέλευσης. Οι σωματικές διαφορές, είτε λόγω συγγενών ανωμαλιών, τραυματισμών ή άλλων αιτιών, μπορούν επίσης να κάνουν ένα παιδί πιο ευάλωτο. Το ίδιο ισχύει και για τα παιδιά με νοητικές αναπηρίες, όπως το σύνδρομο Down, ή χαρακτηριστικά όπως η υπερβολική ντροπαλότητα ή το κοινωνικό άγχος.

Φύλο, σεξουαλικός προσανατολισμός και άλλα

Στην Ελλάδα, ο σχολικός και διαδικτυακός εκφοβισμός επηρεάζει σημαντικό ποσοστό παιδιών και εφήβων, με κάποιες διαφορές ανάλογα με το φύλο και την ταυτότητα:

• Συνολικά, περίπου 1 στους 4 έφηβους (22–24%) δηλώνει ότι έχει υπάρξει θύμα σχολικού εκφοβισμού, ενώ περίπου 1 στους 10 (≈10%) έχει υποστεί εκφοβισμό στο διαδίκτυο.
• Έρευνες δείχνουν ότι περίπου 32% των παιδιών εμπλέκονται σε κάποιο είδος εκφοβισμού (ως θύμα, θύτης ή και τα δύο) σε τακτική βάση.
• Σε κάποιες μελέτες έχει βρεθεί ότι τα κορίτσια μπορεί να εμφανίζουν υψηλότερα ποσοστά εκφοβισμού σε σχέση με τα αγόρια σε ορισμένες μορφές συμπεριφοράς, ιδιαίτερα στην σχεσιακή βία.
• Διαφορετικές ταυτότητες φύλου ή σεξουαλικού προσανατολισμού συνδέονται με μεγαλύτερη έκθεση σε διαδικτυακή βία: σε μία πρόσφατη έρευνα, περίπου 43% των εφήβων που ανέφεραν ότι δεν ανήκουν στην κατηγορία «αγόρι» ή «κορίτσι» έχουν βιώσει εκφοβισμό στο διαδίκτυο, σημαντικά περισσότερα από τα αντίστοιχα ποσοστά αγοριών και κοριτσιών

Είναι, επίσης, πιο πιθανό, τα κορίτσια, να δεχτούν επιζήμια σχόλια για το σώμα τους ή να γίνουν στόχος σεξουαλικών αστείων με σκοπό να ντροπιαστούν.

Επιπροσθέτως, τα παιδιά που ταυτίζονται ως ΛΟΑΤΚΙ αντιμετωπίζουν ακόμη μεγαλύτερους κινδύνους.

Τέλος, η περιοχή όπου ζει ένα παιδί μπορεί, επίσης, να επηρεάσει. Έρευνες δείχνουν ότι τα παιδιά σε μικρές πόλεις και αγροτικές περιοχές εκφοβίζονται συχνότερα από εκείνα σε πόλεις ή προάστια.

Παιδιά που είναι πιθανό να εκφοβίζουν άλλους

Κάποια παιδιά εκφοβίζουν για να νιώσουν ισχυρά ή να έχουν έλεγχο. Μπορεί να αισθάνονται ότι δεν έχουν αρκετή δύναμη σε άλλους τομείς της ζωής τους. Αυτό μπορεί να αφορά παιδιά που:

• Αγαπούν να έχουν τον έλεγχο των άλλων. Μπορεί να ανησυχούν κρυφά για τη δημοφιλία τους και την κοινωνική τους θέση και να ψάχνουν συνεχώς τρόπους να παραμένουν στην κορυφή. 
• Αισθάνονται απομονωμένα, θυμωμένα ή αγχωμένα και μπορεί να είναι υπερβολικά ευαίσθητα στην πίεση ή την κριτική των συνομηλίκων. Μπορεί να δυσκολεύονται να κατανοήσουν κοινωνικούς κανόνες ή να δείξουν ενσυναίσθηση για τους άλλους. Συχνά τους λείπει η αίσθηση του ανήκειν και μερικές φορές εκφοβίζουν για να προσπαθήσουν να συνδεθούν με άλλους, (ακόμη και αν το κάνουν με επιβλαβή τρόπο).
• Έχουν δεχτεί οι ίδιοι εκφοβισμό. Τα θύματα συχνά μετατρέπονται σε θύτες, αφού έχουν δεχτεί επίθεση, πιθανόν για να επανακτήσουν μια αίσθηση δύναμης.

Άλλα χαρακτηριστικά που μπορεί να οδηγήσουν σε εκφοβισμό

• Γρήγορη οργή και επιθετική συμπεριφορά: Παιδιά που τείνουν να θυμώνουν εύκολα ή ενεργούν σκληρά είναι πιθανόν να εκφοβίζουν περισσότερο.
• Αντιμετωπίζοντας τη βία με θετικό τρόπο: Αν ένα παιδί βλέπει τη διαμάχη ή το να πληγώνει τους άλλους ως τρόπο επίλυσης προβλημάτων, μπορεί να είναι πιο πιθανό να εκφοβίζει.
• Έχοντας φίλους που εκφοβίζουν: Μπορεί τα παιδιά να συμμετάσχουν για να ταιριάξουν ή για να αποφύγουν οι ίδιοι τον εκφοβισμό.
• Η δυσκολία του να ακολουθεί κανόνες ή να σέβεται όρια μπορεί να οδηγήσει σε εκφοβισμό.
• Μάρτυρας εκφοβισμού ή βίας: Τα παιδιά συχνά μαθαίνουν από αυτά που βλέπουν, ειδικά από πρότυπα. Αν κάποιος που θαυμάζουν χρησιμοποιεί εκφοβισμό ή βία, μπορεί να μιμηθούν αυτή τη συμπεριφορά.

Πιθανά σημάδια ότι το παιδί σας έχει υποστεί εκφοβισμό

Ορισμένα από τα παρακάτω σημάδια μπορεί να προέρχονται και από άλλες μορφές τραύματος, αλλά αν τα παρατηρήσετε στο παιδί σας, συζητήστε μαζί του χωρίς να το κρίνετε:

• Πονοκέφαλοι ή στομαχόπονοι
• Αλλαγή στις διατροφικές συνήθειες
• Αρνητικότητα ή αποφυγή σχολείου ή άλλων χώρων όπου αλληλεπιδρούν με συνομηλίκους
• Χαμηλότεροι βαθμοί από το συνηθισμένο 
• Αυτοτραυματισμός ή συζήτηση για αυτοκτονία
• Μώλωπες, κοψίματα ή άλλοι τραυματισμοί που δεν μπορεί να εξηγήσει
• Απώλεια ή καταστροφή τηλεφώνων, κοσμημάτων, ρούχων, βιβλίων κ.ά.
• Δυσκολία να πάει για ύπνο ή κατά τη διατήρηση του ύπνου ή συχνοί εφιάλτες
• Ξαφνική απώλεια φίλων ή έντονο άγχος σε φιλίες που προηγουμένως έδιναν χαρά
• Αποφυγή κοινωνικών καταστάσεων

Πώς να βοηθήσετε το παιδί σας να αντιμετωπίσει τον εκφοβισμό

Ακούστε το πρώτα

Ρωτήστε τι ακριβώς συνέβη και πότε. Ακούστε με αγάπη και επιβεβαιώστε ότι είστε εκεί για να το βοηθήσετε να βρει λύσεις. Λάβετε υπόψη ότι το παιδί μπορεί να μην είναι έτοιμο να μιλήσει, επειδή αισθάνεται ντροπή ή αμηχανία. Ενημερώστε το ότι μπορεί να μιλήσει μαζί σας , όταν είναι έτοιμο.

Χωρίς κρίση, ακούστε την οπτική του παιδιού. Κάντε ερωτήσεις όπως: «Μπορείς να μου πεις περισσότερα;» ή «Πώς ήταν για σένα;». Με το να ακούτε, το βοηθάτε να μειώσει τα αρνητικά του συναισθήματα και το πιθανό αίσθημα ενοχής και το διευκολύνετε να επεξεργαστεί και να επιβεβαιώσει ότι ήταν δύσκολο αυτό που βίωσε. Μην επιχειρήσετε να επιλύσετε κάτι σε αυτή την φάση.

Εφαρμόστε τρόπους αντίδρασης που ενδυναμώνουν

Δείξτε στο παιδί σας πώς να κοιτάζει τον θύτη στα μάτια, να μένει ακίνητο και να απομακρύνεται ήρεμα. (Αυτό απαιτεί θάρρος, οπότε μπορείτε να το εξασκήσετε μαζί τους μέχρι να γίνει μια φυσική συμπεριφορά.)

Μπορείτε να εφαρμόσετε τη στρατηγική «Σταμάτα-Περπάτα-Μίλα»:

Σταμάτα: Πείτε στον θύτη να σταματήσει με σταθερή φωνή («Δεν είναι σωστό» ή «Αρκετά»). 

Περπάτα: Απομακρυνθείτε ήρεμα και με αυτοπεποίθηση.

Μίλα: Ενημερώστε έναν έμπιστο ενήλικα που μπορεί να βοηθήσει.

Χρησιμοποιήστε δυνατά λόγια

Ρωτώντας τον θύτη «Γιατί το έκανες (ή είπες) αυτό;» μπορεί να μειώσει την αίσθηση δύναμης εκείνη τη στιγμή. Άλλες απαντήσεις: «Θα μιλήσω μαζί σου, αλλά δεν πρόκειται να πολεμήσω» ή «Δεν φοβάμαι να ζητήσω βοήθεια, αν δεν σταματήσεις».

Αποκλείστε διαδικτυακούς εκφοβιστές

Ο διαδικτυακός εκφοβισμός είναι παράνομος σε πολλά κράτη και τα περισσότερα σχολεία έχουν αυστηρούς κανόνες κατά αυτού. Διαβάστε περισσότερα εδώ

Ενθαρρύνετε φιλίες

Τα παιδιά με υγιείς φίλους που τα στηρίζουν είναι λιγότερο ευάλωτα σε θύτες. Αν δεν έχουν πολλούς φίλους στο σχολείο, αναζητήστε τοπικές ομάδες όπου μπορούν να συναντήσουν παιδιά της ηλικίας τους. Ενθαρρύνετε σπορ, συμμετοχή σε συλλόγους, παιδικά ραντεβού και συναντήσεις. συλλόγους, παιδικά ραντεβού και συναντήσεις.

Γνωρίζετε πότε να εμπλέξετε άλλους ενήλικες

Μπορεί να θέλετε να καλέσετε τους γονείς του θύτη ή να πάτε στον διευθυντή της σχολικής μονάδας. Επικεντρωθείτε πρώτα στο να βοηθήσετε το παιδί να νιώσει πιο ισχυρό μέσα από αυτή την κατάσταση. Αν ο εκφοβισμός δεν σταματήσει, ζητήστε βοήθεια από τους διευθυντές σχολείων, τους συμβούλους, τους καθηγητές, τους προπονητές, τους ψυχολόγους των σχολείων και άλλους, συμπεριλαμβανομένου του παιδίατρου σας και στη περιπτώση που το παιδί εμφανίζει συναισθηματικές δυσκολίες που επιμένουν συμβουλευτείτε παιδοψυχίατρο.

Πώς να σταματήσετε το παιδί σας από το να εκφοβίζει άλλους

Αν δείτε σημάδια ότι το παιδί σας πληγώνει, ντροπιάζει ή αποκλείει κάποιον, αναλάβετε δράση άμεσα. Θα χρειαστεί την υποστήριξή σας για να μάθει νέους τρόπους συμπεριφοράς απέναντι στους άλλους. Απαιτήστε να σέβεται τους άλλους, ακόμα και παιδιά που δεν του αρέσουν ή διαφωνεί μαζί τους.

• Βεβαιωθείτε ότι κατανοεί τι είναι ο εκφοβισμός και γιατί είναι λάθος.
• Θέστε σταθερά όρια σε προσβλητικές λέξεις ή ενέργειες.
• Δώστε το παράδειγμα ευγένειας και ανεκτικότητας στην καθημερινή σας συμπεριφορά.
• Πειθαρχήστε τα με με σωματικές τιμωρίες που δεν ενθαρρύνουν την επιθετικότητα. Χρησιμοποιήστε θετικές στρατηγικές πειθαρχίας που διδάσκουν υπευθυνότητα και ενσυναίσθηση.
• Μείνετε κοντά στην κατάσταση για να παρακολουθείτε την πρόοδο. 
• Βεβαιωθείτε ότι επαινείτε το παιδί, όταν δείχνει καλοσύνη και σωστή συμπεριφορά.

Μπορείτε, επίσης, να διερευνήσετε μαζί του τους λόγους για τους οποίους εκφοβίζει. Μπορεί να ανακαλύψετε ότι βιώνει τραύμα (οι πληγωμένοι πληγώνουν), για παράδειγμα. Αν συμβαίνει αυτό, μιλήστε με τον παιδίατρο ή τον παιδοψυχίατρο για υποστήριξη. Πολλά παιδιά χρειάζονται επαγγελματική βοήθεια για να αλλάξουν αρνητικές συμπεριφορές που έχουν γίνει συνήθεια.

Ενθαρρύνετε το παιδί σας να υπερασπίζεται τους άλλους

Βεβαιωθείτε ότι το παιδί σας αισθάνεται ενδυναμωμένο να δράσει, όταν ένας θύτης επιτίθεται σε άλλο παιδί. Ακολουθούν μερικές συμβουλές για να μοιραστείτε και να συζητήσετε.

• Μην παρακολουθεί απλώς. Αυτό δίνει την προσοχή που λαχταρούν οι θύτες.
• Να βοηθήσει το παιδί-στόχο. Μπορεί να το κάνει αυτό λέγοντας «Σταμάτα!» και να βοηθήσει το θύμα να απομακρυνθεί.
• Να αντιμετωπίσει μια διαδικτυακή επίθεση. Μπορεί να αποκλείσει ή διαγράψει τον θύτη και να υποστηρίξει το παιδί που πλήγηκε. Μην προωθεί ή κάνει «like» σε αναρτήσεις εκφοβισμού.
• Να ζητήσει βοήθεια από έμπιστο ενήλικα. Η αναζήτηση βοήθειας δεν είναι “κάρφωμα”. Είναι πράξη θάρρους, φροντίδας και ασφάλειας.
• Να γίνει φίλος. Μπορεί να βοηθήσει τα παιδιά που έχουν εκφοβιστεί με ευγένεια. Θα νιώσουν λιγότερο μόνα και θα λάβουν το μήνυμα ότι ο εκφοβισμός δεν είναι ποτέ αποδεκτός.

Να θυμάστε

Ο εκφοβισμός δεν είναι απλώς ότι «τα παιδιά είναι παιδιά». Αποτελεί πρόβλημα που όλοι οι γονείς, φροντιστές, δάσκαλοι και διευθυντές σχολείων πρέπει να αντιμετωπίσουν σοβαρά.