Υγιής ψυχική και συναισθηματική ανάπτυξη: 4 βασικά στοιχεία

Τα παιδιά, οι έφηβοι και οι οικογένειές τους αντιμετωπίζουν πολύ στρες και άλλες προκλήσεις και άλλες δυσκολίες όσον αφορά την ψυχική τους ευεξία. Τα καλά νέα είναι ότι υπάρχουν τρόποι για να προωθηθεί η ψυχική υγεία σε δύσκολες στιγμές. Στην πραγματικότητα, οι γονείς και οι φροντιστές διαθέτουν ισχυρά εργαλεία που μπορούν να βοηθήσουν τα παιδιά να χτίσουν ανθεκτικότητα και να ευημερήσουν, ανεξάρτητα από το τι τους επιφυλάσσει η ζωή.

Οι θετικές εμπειρίες και οι ασφαλείς και σταθερές σχέσεις βοηθούν τα παιδιά να αναπτύξουν δεξιότητες που χρειάζονται για να διαχειριστούν τα συναισθήματά τους, να λύνουν προβλήματα, να επικοινωνούν και να αναπτύξουν στενούς δεσμούς με άλλους. Η διαδικασία απόκτησης αυτών και άλλων κρίσιμων δεξιοτήτων ονομάζεται υγιής ψυχική και συναισθηματική ανάπτυξη.

Διαβάστε παρακάτω για να μάθετε τα βασικά στοιχεία της υγιούς ψυχικής και συναισθηματικής ανάπτυξης στα παιδιά. Βρείτε επίσης συμβουλές για να τα ενισχύσετε στις καθημερινές ρουτίνες της οικογένειάς σας.

1. Ασφαλείς, σταθερές και τρυφερές σχέσεις στην οικογένεια

Η υγεία των σχέσεων είναι η ικανότητα διαμόρφωσης ασφαλών, σταθερών και τρυφερών σχέσεων. Η σχεσιακή υγεία είναι απαραίτητη για την υγιή ψυχική και συναισθηματική ανάπτυξη. Όταν τα παιδιά αισθάνονται ασφαλή, προστατευμένα και καλά συνδεδεμένα με τους φροντιστές τους, μαθαίνουν να εμπιστεύονται τους άλλους, να κάνουν φίλους και να διαχειρίζονται τα συναισθήματά τους.

Οι γονείς μπορούν να βοηθήσουν με τους ακόλουθους τρόπους:

Δημιουργήστε προβλέψιμες ρουτίνες.

Οι δομημένες ρουτίνες δίνουν στα παιδιά μια αίσθηση σταθερότητας και σύνδεσης.

• Τρώτε μαζί. Ειδικά με τα μεγαλύτερα παιδιά, τα οικογενειακά γεύματα είναι μια εξαιρετική ευκαιρία για να ενημερωθείτε ο ένας για τον άλλο. Μπορεί να μην είναι πάντα εφικτά λόγω απασχολημένων προγραμμάτων, αλλά προγραμματίστε τα όποτε μπορείτε.
• Καθιερώστε μια τακτική ρουτίνα πριν τον ύπνο. Για τα μικρά παιδιά, η ρουτίνα πριν τον ύπνο μπορεί να περιλαμβάνει το μπάνιο, το πλύσιμο των δοντιών και την ανάγνωση ενός βιβλίου μαζί σας πριν από τον ύπνο. Πρόσθετο πλεονέκτημα: η προτεραιοποίηση του ύπνου κάνει πιο εύκολη την αντιμετώπιση των καθημερινών πιέσεων.
• Ενθαρρύνετε μια ρουτίνα για τα μαθήματα του σχολείου. Ο προγραμματισμός του πότε και πού θα κάνει τα μαθήματα του σχολείου αποτελεί δεξιότητα διαχείρισης χρόνου που μειώνουν το στρες. Βοηθά επίσης τα παιδιά να βρουν χρόνο για αυτοφροντίδα και περισσότερο χρόνο για σύνδεση με την οικογένεια και τους φίλους.
• Δημιουργήστε μια ρουτίνα για τις οικιακές εργασίες: Η ύπαρξη καθηκόντων ανάλογα με την ηλικία των παιδιών προωθεί την αίσθηση της ευθύνης, του ανήκειν και της συμβολής στην οικογένεια. Τα παιδιά αποκτούν αυτοπεποίθηση στην ολοκλήρωση των καθηκόντων, κάτι που χτίζει την αυτοπεποίθηση. (για παράδειγμα, ένα παιδί δημοτικού μπορεί να αναλαμβάνει να ποτίζει τα φυτά του σπιτιού κάθε μέρα, νιώθοντας ότι συμβάλλει ουσιαστικά στη φροντίδα του σπιτιού )

Προγραμματίστε χρόνο για παιχνίδι.

Το παιχνίδι επιτρέπει στα παιδιά να εξερευνήσουν τα συναισθήματα ακόμα και πριν αποκτήσουν τις λέξεις για να εκφραστούν. Τους δίνει επίσης μια αίσθηση ελέγχου στον κόσμο τους. Για τα μεγαλύτερα παιδιά και τους εφήβους, ο προγραμματισμός συγκεκριμένης οικογενειακής ώρας για διασκέδαση ενισχύει τις σχέσεις.

• Αφιερώστε 10-15 λεπτά, δύο έως τρεις φορές την εβδομάδα (ακόμη και εντός του Σαββατοκύριακου), για να παίξετε με τα μικρότερα παιδιά. Ονομάστε αυτή την ειδική στιγμή με το όνομα του παιδιού, όπως «Η Ώρα του Κώστα/Μαρίας (βάση του ονόματος του παιδιού σας)».
  • Θέστε κανόνες για το χρόνο σας , χωρίς την συμμετοχή άλλων μελών . Αφήστε το παιδί σας να επιλέξει την δραστηριότητα. Απομακρύνετε όσο αυτός ο χρόνος διαρκεί τα κινητά τηλέφωνα. Αφήστε αυτόν τον χρόνο αδόμητο, με παιχνίδια και δραστηριότητες που μπορούν να προωθήσουν το συνεργατικό παιχνίδι και την επίλυση προβλημάτων.
  • Εστιάστε στη διασκέδαση. Ο στόχος είναι να μοιραστείτε τη χαρά και να συνδεθείτε. Παίζετε τακτικά — όχι μόνο ως ανταμοιβή για καλή συμπεριφορά. Οι δεσμοί που χτίζετε σε αυτές τις στιγμές θέτουν τα θεμέλια για υγιείς σχέσεις στη ζωή.
• Προγραμματίστε χρόνο για οικογενειακή διασκέδαση. Σημειώστε στο ημερολόγιό σας βραδιές παιχνιδιών ή άλλες οικογενειακές δραστηριότητες, ώστε όλοι να ανυπομονούν να χαλαρώσουν μαζί.

Χρησιμοποιήστε τεχνικές θετικής γονεϊκής στήριξης.

Οι στρατηγικές θετικής πειθαρχίας και γονεικής στήριξης, βοηθούν τα παιδιά και τους εφήβους να μάθουν να διαχειρίζονται τη συμπεριφορά τους με υγιή τρόπο.

• Θέστε όρια και συνέπειες. Αρχικά, οι γονείς χρειάζεται να ορίζουν σαφείς και σταθερούς κανόνες, διατυπωμένους με τρόπο κατανοητό για την ηλικία του παιδιού ή του εφήβου. Αφού οι κανόνες εξηγηθούν ξεκάθαρα, είναι σημαντικό να διευκρινίζονται με ηρεμία και οι συνέπειες που θα προκύψουν αν αυτοί δεν τηρηθούν. Οι συνέπειες δεν αποτελούν τιμωρία, αλλά μια φυσική και λογική συνέχεια της συμπεριφοράς, που βοηθά το παιδί να κατανοήσει τα όρια και να αναπτύξει υπευθυνότητα 
• Δείξτε με το παράδειγμά σας τη συμπεριφορά που θέλετε να έχει το παιδί σας. Όταν νιώθετε απογοήτευση, προσπαθήστε να αντιδράσετε με ηρεμία. Αντί να πείτε, για παράδειγμα, «Με τρελαίνεις», εκφράστε τα πραγματικά σας συναισθήματα: « Νιώθω πραγματικά εκνευρισμένος/η αυτή τη στιγμή». Αυτό διδάσκει στα παιδιά να λένε τι αισθάνονται, αντί να κάνουν επικριτικά σχόλια ή σχόλια που πληγώνουν.
• Δοκιμάστε την «αθλητική περιγραφή ». Κάντε μια ζωντανή περιγραφή όσων βλέπετε να κάνει το παιδί σας. Μιλήστε με ουδέτερο ή θετικό τόνο. Αυτό μεταδίδει στο παιδί το μήνυμα: «Σε βλέπω, σε ακούω και χαίρομαι για σένα».
• Επισημάνετε τη θετική συμπεριφορά. Τα παιδιά και οι έφηβοι πρέπει να γνωρίζουν πότε κάνουν κάτι λάθος — αλλά και πότε κάνουν κάτι καλό. Εκφράστε επιδοκιμασία για τις επιτυχίες και τις καλές προσπάθειές τους και να είστε συγκεκριμένοι. («Πω πω, μ' αρέσει πολύ που μοιράστηκες το αγαπημένο σου παιχνίδι με τον φίλο σου!» ή, «Μου αρέσει που καθάρισες την κουζίνα μετά το δείπνο — βοηθάς πολύ όταν το κάνεις αυτό».)

1. Ανοιχτή επικοινωνία

Το να νιώθουν ελεύθερα να εκφράζουν τις σκέψεις και τα συναισθήματά τους βοηθά τα παιδιά να επεξεργάζονται τα συναισθήματα με υγιείς τρόπους. Η ανοιχτή επικοινωνία ενισχύει επίσης τον δεσμό γονέα-παιδιού.

Ξεκινήστε τις «συζητήσεις» νωρίς.

• Το να μιλάτε στο μωρό σας από πολύ νωρίς θέτει τα θεμέλια για την ανάπτυξη της γλώσσας και της συναισθηματικής έκφρασης, καθώς η πρώιμη αλληλεπίδραση με τους φροντιστές υποστηρίζει την ανάπτυξη του εγκεφάλου και των επικοινωνιακών δεξιοτήτων» (World Health Organization, 2020) Αφηγηθείτε τις πράξεις σας, περιγράψτε αντικείμενα και τραγουδήστε τραγούδια. Το να σας ακούει να μιλάτε —οι ήχοι και οι ρυθμοί της ομιλίας, η έκφραση του προσώπου σας και ο τρόπος που το κρατάτε— διδάσκει στα μωρά τη συναισθηματική έκφραση.
• Κρατήστε τη διαδοχική αλληλεπίδραση . Όταν το μωρό σας μουρμουρίζει, δημιουργεί μικρούς ήχουν όπως «γουγου» ή σας χαμογελά, μην διστάσετε να ανταποκριθείτε! Κάντε οπτική επαφή και απαντήστε με χαμόγελα, νεύματα και άλλες εκφράσεις του προσώπου. Αυτό κάνει το μωρό σας να νιώθει συνδεδεμένο και κατανοητό.

Βρείτε χρόνο να ακούτε.

Να είστε διαθέσιμος οποτεδήποτε το παιδί σας θέλει να μιλήσει. Θυμηθείτε ότι ανεξάρτητα από το πόσο μεγάλα φαίνονται τα προβλήματά τους, αυτό που τα παιδιά και οι έφηβοι θέλουν περισσότερο είναι η αγάπη και η υποστήριξη.

• Ενθαρρύνετε τον ανοιχτό διάλογο με το να είστε ενεργοί ακροατές. Δημιουργήστε ένα υποστηρικτικό και μη επικριτικό περιβάλλον, ώστε να νιώθουν άνετα να μοιράζονται σκέψεις, συναισθήματα και ανησυχίες.
  • Θυμηθείτε ότι οποιαδήποτε στιγμή μπορεί να γίνει στιγμή για κουβέντα. Κουβεντιάστε, για παράδειγμα, στο αυτοκίνητο ή όταν πλένετε τα πιάτα μαζί. Κάντε βόλτες μαζί, που προσφέρουν χρόνο για συζήτηση, ενώ η άσκηση και ο χρόνος έξω από το σπίτι προωθούν τη σωματική και ψυχική υγεία
  • Κάντε ερωτήσεις ανοιχτού τύπου. Αντί να κάνετε ερωτήσεις που απαντώνται με “ναι” ή “όχι”, κάντε ανοιχτές ερωτήσεις που απαιτούν πιο λεπτομερείς απαντήσεις. Αυτές ενθαρρύνουν το παιδί σας να μοιράζεται περισσότερες σκέψεις και συναισθήματα.

2. Μάθετε να κατανοείτε και να διαχειρίζεστε τα συναισθήματα

Όταν τα παιδιά μαθαίνουν να κατανοούν και να διαχειρίζονται τα συναισθήματά τους, μπορούν να αποφύγουν να κατακλύζονται από αυτά.. Η καθοδήγηση των συναισθημάτων μπορεί να βοηθήσει να:

• Αναγνωρίσετε το συναίσθημα. (Μπορείτε να πείτε: «Πω πω, βλέπω ότι έχεις πολύ έντονα συναισθήματα τώρα» ή «Ξέρω ότι νιώθεις άσχημα που πρέπει να σταματήσεις το παιχνίδι που ήθελες να τελειώσεις».)
• Ονομάστε το συναίσθημα. Βάλτε σε λέξεις το συναίσθημα του παιδιού σας. («Φαίνεσαι θυμωμένος/η / φοβισμένος/η / απογοητευμένος/η / εκνευρισμένος/η».) Για τα μικρότερα παιδιά, οι χρωματικές ζώνες μπορούν να βοηθήσουν στην ονομασία των συναισθημάτων.Μέσα από τη σύνδεση κάθε συναισθήματος με ένα συγκεκριμένο χρώμα (π.χ. μπλε για λύπη, κόκκινο για θυμό, πράσινο για ηρεμία), τα παιδιά μπορούν πιο εύκολα να αναγνωρίζουν και να εκφράζουν αυτό που νιώθουν, ακόμη και όταν δυσκολεύονται να το περιγράψουν με λόγια
• Επικυρώστε το συναίσθημα. Δείξτε τους ότι τα συναισθήματα είναι αποδεκτά, ακόμα κι αν η συμπεριφορά είναι λάθος. («Είναι λογικό να νιώθεις [ Χ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑ/ΤΑ] λόγω [ Χ ΛΟΓΟΥ]».)
• Ικανοποιήστε την ανάγκη που προκύπτει από το συναίσθημα.
  • Αν το παιδί ή ο έφηβος είναι θλιμμένο/ς ή λυπημένο/ς, του προσφέρετε παρηγοριά.
  • Αν φοβάται , του προσφέρετε ασφάλεια.
  • Αν είναι θυμωμένο, του προσφέρετε καλοσύνη και όρια.

Μοιραστείτε τεχνικές αντιμετώπισης και «ηρεμίας».

Μερικά εργαλεία που ηρεμούν το σώμα και το μυαλό σε στρεσογόνες στιγμές:

• Βαθιά αναπνοή. Αναπνεύστε αργά για να ηρεμήσετε το σώμα. Δοκιμάστε την ακόλουθη τεχνική (« τετράγωνη αναπνοή »): Εισπνεύστε μετρώντας μέχρι το 4, κρατήστε την αναπνοή μετρώντας μέχρι το 4 και εκπνεύστε μετρώντας μέχρι το 4.
• Χαλάρωση μυών. Ξαπλώστε και σφίξτε διαδοχικά τμήματα του σώματος από τα δάχτυλα των ποδιών μέχρι το κεφάλι. Κρατήστε για λίγα δευτερόλεπτα και στη συνέχεια χαλαρώστε τους μύες.
• Ψυχική απεικόνιση. Κλείστε τα μάτια και φανταστείτε ένα χαλαρωτικό, ευτυχισμένο και άνετο μέρος.

Συνολικά, τεχνικές όπως η βαθιά αναπνοή, η χαλάρωση των μυών και η ψυχική απεικόνιση χρησιμοποιούνται ευρέως στις πρακτικές ενσυνειδητότητας (mindfulness), οι οποίες βοηθούν στη μείωση του άγχους και στη ρύθμιση των συναισθημάτων μέσω της συνειδητής εστίασης στην αναπνοή, στο σώμα και στην παρούσα στιγμή» (Mindfulness, American Psychological Association, 2019).

3. Κοινωνικές σχέσεις στο σχολείο ή στην κοινότητα

Η ανάπτυξη ισχυρών, υγιών κοινωνικών σχέσεων παρέχει ένα σύστημα υποστήριξης για την ψυχική και συναισθηματική ανάπτυξη του παιδιού σας.

Ενθαρρύνετε τις φιλίες.

Η ανάπτυξη φιλίας βοηθά τα παιδιά να μάθουν να κατανοούν και να συνδέονται με τους άλλους με θετικούς τρόπους.

• Όταν το παιδί σας φτάσει στην ηλικία των 2 ή 3 ετών, σκεφτείτε να προσκαλέσετε κάποιο άλλο παιδί για να παίξει. Αυτός είναι ένας εξαιρετικός τρόπος για να αναπτυχθούν τα παιδιά και να δημιουργήσουν φιλίες. Τα παιδικά ραντεβού για παιχνίδι μπορούν επίσης να οδηγήσουν σε αξιόπιστες σχέσεις με άλλους γονείς, κάτι που κάνει πιο εύκολη την ανατροφή των παιδιών μας.
• Προτρέψτε το μεγαλύτερο παιδί ή τον έφηβό σας να προσκαλέσει φίλους στο σπίτι ή να συναντηθεί με συνομηλίκους σε ααφαλές μέρος στο κοντινό πάρκο ή στον κινηματογράφο.

Προτρέψτε το παιδί σας να συμμετέχει.

Τα παιδιά που είναι ενεργά στην κοινότητά τους τα πηγαίνουν καλύτερα στο σχολείο, βρίσκουν πιο εύκολο να μην μπλέκουν σε εντάσεις και διαμάχες και είναι λιγότερο πιθανό να έχουν κατάθλιψη ή αυτοκτονικές σκέψεις.

Η συμμετοχή των παιδιών σε δραστηριότητες της κοινότητας, όπως σχολικές ομάδες, αθλητικά ή πολιτιστικά προγράμματα, ενισχύει τις κοινωνικές δεξιότητες, την αυτοπεποίθηση και την αίσθηση υπευθυνότητας. Αυτό τα βοηθά να αντιμετωπίζουν συγκρούσεις πιο ήρεμα, να συνεργάζονται καλύτερα και να έχουν μεγαλύτερη ψυχική ανθεκτικότητα, μειώνοντας τον κίνδυνο κατάθλιψης ή αυτοκτονικών σκέψεων. Παράλληλα, οι δεξιότητες που αναπτύσσουν μέσω της κοινότητας μεταφέρονται και στη σχολική επίδοση, βελτιώνοντας τη μάθηση και την πειθαρχία (World Health Organization, 2021)

• Προτρέψτε το παιδί σας να δοκιμάσει εξωσχολικές δραστηριότητες, λέσχες ή αθλητικές ομάδες. Αυτό τα βοηθά να ανακαλύψουν τι τους αρέσει, να γνωρίσουν συνομηλίκους με παρόμοια ενδιαφέροντα και να αναπτύξουν φιλίες.
• Ρωτήστε για ευκαιρίες εθελοντικής πρακτικής στο σχολείο, σε δράσεις ενός συλλόγου, της κοινότητά του ήστην εκκλησία της περιοχής του Βοηθώντας άλλους στην κοινότητα, τα παιδιά και οι έφηβοι αποκτούν αυτοπεποίθηση και μαθαίνουν πώς να συνεργάζονται με άλλους.

Βοηθήστε το παιδί σας να αναπτύξει ενσυναίσθηση, σεβασμό και αποδοχή.

Η αναγνώριση των απόψεων και των συναισθημάτων των άλλων βοηθά τα παιδιά να μάθουν να διαχειρίζονται τα δικά τους συναισθήματα. Ο σεβασμός των διαφορών βοηθά επίσης τα παιδιά να αποδεχτούν την δική τουςταυτότητα ς και να αισθάνονται ότι εκτιμούνται για αυτό που πραγματικά είναι.

• Γνωρίστε στο παιδί σας διαφορετικούς πολιτισμούς και υπόβαθρα μέσα από βιβλία, ταινίες, μουσική και εκδηλώσεις της κοινότητας. Συζητήστε διαφορετικές προοπτικές και συναισθήματα σε διάφορες καταστάσεις διευρύνοντας του γνωστικού και συναισθηματικούς ορίζοντες σας..
• Αφήστε το να σας βλέπει να συμπεριφέρεστε σε όλους με ευγένεια, ανεξάρτητα από τις διαφορές . Τα παιδιά μαθαίνουν μέσα από το παράδειγμα. Όταν βλέπουν τους γονείς ή τους φροντιστές τους να συμπεριφέρονται με ευγένεια και σεβασμό προς όλους, ακόμα και σε άτομα που διαφέρουν από αυτά (σε ηλικία, φύλο, θρησκεία, κουλτούρα ή απόψεις), κατανοούν ότι η ευγένεια και ο σεβασμός είναι σημαντικές αξίες που πρέπει να εφαρμόζουν κι εκείνα στην καθημερινότητά τους.

Δημιουργήστε επαφές με δασκάλους και άτομα με ηγετικό ρόλο στην κοινότητα

Αυτό σας βοηθά να παραμένετε ενήμεροι για τις προκλήσεις που μπορεί να αντιμετωπίζει το παιδί σας.

• Διατηρήστε επαφή με τους δασκάλους, τουςσχολικούς συμβούλους του σχολείου και άλλα ενήλικα άτομα στη ζωή του παιδιού σας. Συνεργαστείτε για να αντιμετωπίσετε τυχόν ανησυχίες.
• Συζητήστε με τον/την παιδίατρο του παιδιού σας για να εκτιμήσετε αν χρειάζεται επιπλέον υποστήριξη.