Γιατί τα παιδιά έχουν ξεσπάσματα: Συμβουλές για να βοηθήσετε το παιδί σας να αντιμετωπίσει το στρες

Ιδιαίτερα μετά από στρεσογόνα γεγονότα, τα μωρά, τα παιδιά και οι έφηβοι συχνά μας εκφράζουν τις ανάγκες τους μέσω της συμπεριφοράς τους. Αυτό συμβαίνει, επειδή τα μεν μωρά ή/και τα νήπια  δεν έχουν ακόμη τη γλώσσα ή τα εργαλεία για να μας περιγράψουν τι βιώνουν συναισθηματικά, οι δε έφηβοι ενδέχεται να μην έχουν τα εργαλεία να επικοινωνήσουν τις ανάγκες τους.  

Αν το παιδί σας έχει συχνά ξεσπάσματα ή είναι ασυνήθιστα ευερέθιστο, υπάρχει μεγάλη πιθανότητα να:  

• Νιώθει κατακλυσμένο από κάποιο δύσκολο συναίσθημα, ή μπερδεμένο και στρεσαρισμένο από  έντονα συναισθήματα, και 
• Δεν έχει ακόμη τις δεξιότητες που χρειάζονται για να διαχειριστεί την κατάσταση ή την αντίδρασή του στο στρες 

Όταν τα συναισθήματα παίρνουν τον έλεγχο: χάνοντας τον έλεγχο

Για να βοηθήσουμε τα παιδιά να κατανοήσουν καλύτερα και να διαχειριστούν τα συναισθήματά τους, οι ψυχολόγοι μερικές φορές χρησιμοποιούν το μοντέλο «χέρι-εγκέφαλος». Δηλαδή, τα δάχτυλα, διπλωμένα πάνω από τον αντίχειρα, αντιπροσωπεύουν τον προμετωπιαίο φλοιό, το ανώτερο ή «σκεπτόμενο» μέρος του εγκεφάλου. Ο αντίχειρας αντιπροσωπεύει την αμυγδαλή ή τον «συναισθηματικό εγκέφαλο», ο οποίος ελέγχει τις αντιδράσεις του στρες σε στιγμές κινδύνου για την επιβίωση, με συμπεριφορές όπως  «πάγωμα» ή «μάχη-ή-φυγή». Όταν ενεργοποιείται από κάτι στρεσογόνο, απειλητικό ή επικίνδυνο, ο συναισθηματικός εγκέφαλος μπορεί να παρακάμψει τον σκεπτόμενο εγκέφαλο και να πάρει τον έλεγχο (τα δάκτυλα δεν είναι πλέον διπλωμένα πάνω στον αντίχειρα). 

Η εξωτερίκευση των παιδιών —το να αφαιρούνται, να παγώνουν, να αγνοούν, να κάνουν ξεσπάσματα θυμού, να κλαίνε, να ουρλιάζουν, να χτυπούν πόρτες, να χτυπούν, να κλωτσούν, να φεύγουν θυμωμένα ή απλώς να είναι υπερβολικά ευερέθιστα—είναι στην πραγματικότητα συχνά τα παιδιά  που χάνουν τον έλεγχο μετά από κάτι στρεσογόνο. (Και οι ενήλικες το κάνουν αυτό.) 

Βοηθώντας το παιδί σας να μάθει να διαχειρίζεται την αντίδραση στο στρες 

Τα παιδιά μπορούν να φέρουν ξανά τον «σκεπτόμενο» εγκέφαλό τους υπό έλεγχο, αν έχουν τις δεξιότητες για να διαχειριστούν την κατάσταση και να ηρεμήσουν την αντίδρασή τους απέναντι στο στρες. Όμως πολλά δεν τις έχουν. Το να τους διδάξουμε πώς να διαχειρίζονται το στρες θα τα βοηθήσει να υιοθετήσουν υγιείς, προσαρμοστικές αντιδράσεις στο στρες, τόσο τη στιγμή που συμβαίνει ένα αγχωτικό για τα ίδια γεγονός, όσο και στο μέλλον.  

Η μάθηση θέλει εξάσκηση 

Όπως με όλα τα πράγματα που κάνουμε αυτόματα, τα κατορθώσαμε μέσω της εξάσκησης, το ίδιο συμβαίνει κι με τις δεξιότητες αυτορρύθμισης και συν-ρύθμισης. Έτσι, σε ιδιαίτερα στρεσογόνες καταστάσεις, που τα παιδιά δεν μπορούν να αξιοποιήσουν το έλλογο μέρος του εγκεφάλου τους , θα πρέπει να καλλιεργήσουν κάποιες δεξιότητες ώστε αυτόματα να αντιμετωπίζουν αυτές τις καταστάσεις. Τα παιδιά χρειάζονται ,επίσης αυτού του είδους την εξάσκηση, ακόμη και για συμπεριφορές που σχετίζονται με το στρες. Χρειάζεται να δούμε τι συμβαίνει πίσω από τις συμπεριφορές που δείχνουν, γιατί αυτές μας δείχνουν ποιες δεξιότητες ίσως  χρειάζεται ακόμη να μάθουν τα παιδιά μας. Και μετά μπορούμε να τα βοηθήσουμε προς αυτή την κατεύθυνση.  

Επίλυση προβλημάτων 

Ρίξτε μια ματιά στο περιβάλλον του παιδιού σας για να δείτε τι μπορεί να προκαλεί το στρες. Λύστε προβλήματα μαζί του, προβλέψτε στρεσογόνα γεγονότα και αναλάβετε δράση για να μειώσετε την αντίδραση του παιδιού σας στο στρες. Αυτό μπορεί να απαιτήσει πολλή διερεύνηση, εξάσκηση και χρόνο. Η αντιμετώπιση τρομακτικών  γεγονότων ή γεγονότων που προκαλούν αναστάτωση είναι πιο εφικτή με ένα υποστηρικτικό και φροντιστικό άτομο που μας στηρίζει. Στην πραγματικότητα, το να απευθυνόμαστε σε άλλους για υποστήριξη σε στρεσογόνες στιγμές είναι ένας από τους πιο σημαντικούς τρόπους με τους οποίους μπορούμε να διδάξουμε στα παιδιά μας να αντιμετωπίζουν το στρες. Το να βρίσκουμε υποστήριξη σημαίνει ότι δεν χρειάζεται να καταφύγουμε στο «πάγωμα» και στη «μάχη-ή-φυγή». 

Στρατηγικές και δεξιότητες για να «δαμάσετε» την αντίδραση στο στρες 

Παρότι κάθε παιδί είναι διαφορετικό, υπάρχουν αρκετές στρατηγικές που μπορείτε να χρησιμοποιήσετε για να το βοηθήσετε να ηρεμήσει και να καταστείλει την απόκρισή του στο στρες. 

Ο εγκέφαλος επεξεργάζεται τις πληροφορίες από κάτω προς τα πάνω—από τις πιο βασικές λειτουργίες προς τις πιο σύνθετες. Αυτό σημαίνει ότι τα ρυθμιστικά (ένστικτα και αυτόματες λειτουργίες όπως ο καρδιακός ρυθμός) και τα σχεσιακά μέρη του εγκεφάλου ενός παιδιού θα είναι τα πρώτα μέρη που θα επεξεργαστούν και θα ανταποκριθούν σε αυτό που κάνουμε και λέμε. 

Για να προσεγγίσετε πιο αποτελεσματικά ένα παιδί (ή ενήλικα) που είναι στρεσαρισμένο, μπορείτε να χρησιμοποιήσετε τα 3 R του παιδοψυχιάτρου και νευροεπιστήμονα Dr. Bruce Perry: "Regulate, Relate, Reason." 

1. Πρώτα, ρυθμίζουμε (regulate) τους εαυτούς μας και συν-ρυθμίζουμε τα παιδιά μας. Βοηθήστε τα να νιώσουν ασφαλή και ήρεμα, μειώνοντας τις αντιδράσεις τους στο στρες. 
2. Έπειτα συνδεόμαστε (relate) με τα συναισθήματά τους. Βοηθήστε τα να νιώσουν ότι τα καταλαβαίνετε και ότι είναι συνδεδεμένα. 
3. Μόλις το παιδί σας νιώσει ασφαλές και καταλάβει ότι το καταλαβαίνετε, εμπλέξτε το για να επεξεργαστεί αυτό που συνέβη μέσω της λογικής (reason). 

Πρώτα, ΡΥΘΜΙΣΤΕ: Καταστείλτε την απόκριση στο στρες  

Πρώτα η ασφάλεια—και σωματική και συναισθηματική  

Όποτε είναι δυνατό, καθησυχάστε το παιδί σας ότι είναι ασφαλές. Προσπαθήστε να είστε η ηρεμία που χρειάζεται το παιδί σας. Αν αρχίσετε να πανικοβάλλεστε  ή να φωνάζετε, μπορεί να κάνετε την κατάσταση χειρότερη. Αυτό μπορεί να είναι απίστευτα δύσκολο να το κάνετε εκείνη τη στιγμή. Αν είστε αναστατωμένοι, χρησιμοποιήστε τις παρακάτω στρατηγικές πρώτα για εσάς, πριν εμπλακείτε με το παιδί σας.  

Χρησιμοποιήστε καθησυχαστικά, μη λεκτικά μηνύματα

• Αφήστε κάτω το τηλέφωνό σας 
• Δώστε πλήρη προσοχή 
• Σταθείτε στο ίδιο ύψος ή χαμηλότερα 
• Χρησιμοποιήστε μια καθησυχαστική, ήρεμη φωνή 
• Δείξτε μια έκφραση ενδιαφέροντος ή διάθεσης διερεύνησης (αντί για θυμό ή ανυπομονησία) 
• Διατηρήστε μια μη απειλητική και ανοιχτή στάση σώματος (π.χ. μην κρατάτε σταυρωμένα τα χέρια σας) 

Δοκιμάστε αυτές τις πρακτικές ενσυνειδητότητας για γείωση  

• Νιώστε τα πόδια σας στο πάτωμα, την πλάτη σας σε έναν τοίχο, το χέρι σας στο μπράτσο της καρέκλας. 
• Χρησιμοποιήστε τις πέντε αισθήσεις σας: Παρατηρήστε 5 πράγματα που μπορείτε να δείτε, 4 πράγματα που μπορείτε να ακούσετε, 3 πράγματα που μπορείτε να αγγίξετε, 2 πράγματα που μπορείτε να μυρίσετε, 1 πράγμα που μπορείτε να γευτείτε 

Χρησιμοποιήστε τεχνικές αναπνοής 

Οι αργές, μακρές εκπνοές επιβραδύνουν τον καρδιακό μας ρυθμό και ηρεμούν την απόκριση στο στρες. Δοκιμάστε: 

• Κοιλιακή αναπνοή 
• Αναπνοή 4-7-8 
• Ζητήστε από το παιδί σας να βάλει το χέρι του στο στήθος και στην κοιλιά για να νιώσει την αναπνοή του 

Εξερευνήστε αισθητηριακές τεχνικές 

Αυτές οι ρυθμικές και αισθητηριακές δραστηριότητες μπορούν να καθησυχάσουν τα συστήματα στρες μας:  

• Περπάτημα 
• Κούνημα 
• Ακούστε μουσική 
• Πιείτε ένα ποτήρι νερό (το ρούφηγμα και η κατάποση είναι από τις πιο βασικές δεξιότητες ηρεμίας που έχουμε από τη γέννηση) 
• Κάντε μασάζ στο χέρι ή στο σώμα του παιδιού σας 
• Αγκαλιάστε ή χουχουλιάστε 
• Σκεφτείτε τεχνικές όπως ρυθμικά χτυπήματα, έναν τύπο πιεσοθεραπείας που σκοπό έχει να βοηθήσει στη διαχείριση του στρες, όπως το να χτυπάτε απαλά τους μηρούς  με τα χέρια 

Δοκιμάστε λίγη κίνηση 

Η κίνηση του σώματός μας μπορεί να βοηθήσει να απελευθερωθεί η ενέργεια του στρες που ίσως προκαλεί το τωρινό ξέσπασμα. Μπορεί, επίσης, να ενεργοποιήσει ένα σύστημα που μπορεί να είναι πεσμένο ή καταβεβλημένο. Σκεφτείτε: 

• Περπάτημα ή τζόκινγκ 
• Αλματάκια με άνοιγμα χεριών και ποδιών
• Χορός 
• Διατάσεις ή γιόγκα 

Αναζητήστε παράλληλες δραστηριότητες 

Έχετε παρατηρήσει ποτέ ότι τα παιδιά φαίνονται πιο χαλαρά και μιλούν περισσότερο στο πίσω κάθισμα του αυτοκινήτου ή όταν περπατάτε δίπλα-δίπλα; Η οπτική επαφή ή οι πρόσωπο με πρόσωπο αλληλεπιδράσεις μπορεί μερικές φορές να είναι στρεσογόνες, όταν ήδη νιώθουμε «ενεργοποιημένοι». Σκεφτείτε να τοποθετηθείτε στο πλάι τους ή χαμηλότερα από αυτά για να μειώσετε το στρες τους. Επίσης, σκεφτείτε «παράλληλες» δραστηριότητες που μπορείτε να κάνετε μαζί για να ηρεμήσετε την απόκριση στο στρες, όπως: 

• ζωγραφική
• περπάτημα 
• παίζοντας με παιχνίδια 
• πλύσιμο πιάτων και μαγείρεμα μαζί 
• μια βόλτα 

Αξιοποίηση όμορφων αναμνήσεων ή διαμεσολαβητικών εργαλείων

Σχεδιάστε εκ των προτέρων. Όταν το παιδί σας είναι ήρεμο, εντοπίστε ένα πρόσωπο, έναν τόπο, ένα πράγμα ή μια ανάμνηση που το κάνει να νιώθει ήρεμο, δυνατό ή χαρούμενο. Βοηθήστε το να εξασκηθεί στο να οραματίζεται αυτό το πρόσωπο, τον τόπο, το πράγμα ή την ανάμνηση. Έπειτα, όταν το παιδί σας έχει μια δύσκολη μέρα ή μια δύσκολη συναισθηματική στιγμή, μπορείτε να το βοηθήσετε να συνδεθεί με κάτι όμορφο  μέσα στο μυαλό του μέσω της φαντασίας του είτε, αν είναι δυνατό, στην πραγματική ζωή.  

Έπειτα, Σύνδεση: 

«Συνδεθείτε και μετά ανακατευθύνετε» 

Όταν το παιδί σας δυσκολεύεται, συνδεθείτε πρώτα μαζί του. Ακούστε ολόκληρη την ιστορία του, δείξτε ενσυναίσθηση για την κατάστασή του, δείξτε ενδιαφέρον, κάντε ερωτήσεις. Μόλις καταλάβει ότι το ακούτε και είστε συντονισμένοι με τις ανάγκες του, είναι πιο πιθανό να νιώσει ασφαλές και ήρεμο. Έπειτα, αν χρειάζεται, μπορείτε να ανακατευθύνετε τη συζήτηση στο τι να κάνετε στη συνέχεια, όπως τον σχεδιασμό ασφάλειας, την ανάπτυξη δεξιοτήτων αντιμετώπισης και λήψη υγιών επιλογών. 

«Ονομάστε το  συναίσθημα για να το ελέγξετε» 

Το να βοηθάμε τα παιδιά να ονοματίζουν τα συναισθήματά τους μπορεί να τα βοηθήσει να αναγνωρίζουν τι νιώθουν και να αισθάνονται περισσότερο έλεγχο. Μπορείτε να πείτε: «φαίνεσαι πολύ απογοητευμένος/η ή θυμωμένος/η τώρα, έτσι δεν είναι;». Αυτό λειτουργεί σε όλες τις ηλικίες—από νήπια μέχρι ενήλικες!  

Τέλος, ΛΟΓΙΚΗ ΣΚΕΨΗ: Επεξεργασία και προγραμματισμός

Μόλις το παιδί σας νιώσει ασφαλές και ότι γίνεται κατανοητό, μπορείτε να δουλέψετε μαζί του για να λύσετε προβλήματα και να χτίσετε πιο μακροπρόθεσμες δεξιότητες για την αντιμετώπιση του στρες.  

• Ποιοι ήταν οι παράγοντες που πυροδότησαν τη συμπεριφορά που σχετίζεται με το στρες; 
• Ποια είναι τα δυνατά σημεία του παιδιού σας, από τα οποία θα μπορούσε να αντλήσει την επόμενη φορά για να αντεπεξέλθει; 
• Τι υποστήριξη μπορεί να χρειάζεται για να νιώθει ασφαλές στο μέλλον; 
• Ποιες δεξιότητες μπορεί να θέλει να μάθει ώστε να νιώθει περισσότερο έλεγχο και να μπορεί να αντεπεξέλθει καλύτερα σε αυτόν τον παράγοντα που πυροδοτεί στρες ή σε αυτή τη στρεσογόνα εμπειρία, την επόμενη φορά; 

Περισσότερες πληροφορίες 

• Στρεσογόνες εμπειρίες: Πώς να βοηθήσετε το παιδί σας να ανακάμψει
• Εισαγωγικές έννοιες: Βασικές αρχές οργάνωσης του εγκεφάλου

Τελευταία ενημέρωση  5/17/2024