Διαταραχές μάθησης, κινητικών δεξιοτήτων και επικοινωνίας

Ειδικές μαθησιακές διαταραχές

Ειδική διαταραχή της ανάγνωσης

Οι διαταραχές της ανάγνωσης, οι πιο συχνές και οι καλύτερα μελετημένες από τις μαθησιακές δυσκολίες, αντιπροσωπεύουν το 80% όλων των παιδιών που διαγιγνώσκονται με μαθησιακή δυσκολία. Τα παιδιά με διαταραχές ανάγνωσης μπορούν να αναγνωρίζουν οπτικά γράμματα και λέξεις, αλλά δυσκολεύονται να αναγνωρίσουν ότι τα γράμματα και οι συνδυασμοί γραμμάτων αντιπροσωπεύουν διαφορετικούς ήχους. Οι περισσότερες διαταραχές ανάγνωσης περιλαμβάνουν δυσκολίες στην αναγνώριση μεμονωμένων λέξεων και όχι στην κατανόηση του αναγνωστικού κειμένου. Οι διαταραχές ανάγνωσης — ακόμα και οι αναστροφές γραμμάτων — σχετίζονται ελάχιστα με την όραση. Αυτά τα προβλήματα δυσκολεύουν αρκετά τα παιδιά να προσθέσουν νέες λέξεις στο αναγνωστικό τους ρεπερτόριο και να γίνουν καλοί αναγνώστες. Η αιτία συχνά βρίσκεται στην περιοχή της «φωνολογικής επίγνωσης» του παιδιού — δυσκολία στην αντίληψη του πώς οι ήχοι συνθέτουν τις λέξεις. Ενώ οι δεξιότητες ακρόασης και ομιλίας τους μπορεί να είναι επαρκείς, μπορεί να δυσκολεύονται να ονομάσουν αντικείμενα (όπως να βρουν γρήγορα τη λέξη για τον «υπολογιστή» ή την «σχολική τσάντα») και/ή να θυμηθούν λεκτικές ακολουθίες (όπως «Το αγόρι είδε τον άνδρα που οδηγούσε το κόκκινο αυτοκίνητο»). Ένα μικρότερο ποσοστό παιδιών έχει επίσης διαταραχές ανάγνωσης που αφορούν στην κατανόηση, και αυτά τα παιδιά τείνουν να έχουν φτωχές δεξιότητες αντιληπτικού λόγου — δηλαδή, δυσκολία στην κατανόηση της γλώσσας ακόμα και όταν αυτή τους απευθύνεται προφορικά. Μια διαταραχή ανάγνωσης, ανάλογα με το πώς ορίζεται, δεν είναι απαραίτητα μια μόνιμη κατάσταση, αλλά αυτά τα προβλήματα παραμένουν στην ενήλικη ζωή σε τουλάχιστον το 40% των παιδιών.

Όπως όλες οι άλλες μαθησιακές δυσκολίες, οι διαταραχές ανάγνωσης δεν μπορούν να ανιχνευθούν μέσω νευρολογικών εξετάσεων, όπως ειδικές εξετάσεις, ηλεκτροεγκεφαλογραφήματα (ΗΕΓ: εξετάσεις εγκεφαλικών κυμάτων) ή αξονικές και μαγνητικές τομογραφίες. Αναγνωρίζονται όταν το επίπεδο ανάγνωσης ή οι επιδόσεις στη γλώσσα ενός παιδιού είναι σημαντικά χαμηλότερα από αυτές των συμμαθητών του. Στην αξιολόγηση των δυσκολιών ανάγνωσης, είναι σημαντικό να προσδιοριστεί κάθε στοιχείο του προβλήματος του παιδιού σας, ώστε να μπορούν να εφαρμοστούν συγκεκριμένες παρεμβάσεις.

Ειδική Διαταραχή στα Μαθηματικά

Η διαταραχή των μαθηματικών μπορεί να θεωρηθεί ως ένας τύπος μαθησιακής δυσκολίας στον οποίο η προφορική γλώσσα δεν επηρεάζεται, αλλά επηρεάζεται η υπολογιστική ικανότητα στα μαθηματικά. Τα παιδιά με διαταραχή μαθηματικών μπορεί επίσης να έχουν δυσκολίες με τις κινητικές και χωρικές δεξιότητες, τις οργανωτικές ικανότητες και τις κοινωνικές δεξιότητες.

Τα παιδιά που έχουν συγχρόνως ΔΕΠ-Υ, ή ακόμα και με μόνο ΔΕΠ-Υ, μπορεί να έχουν πρόσθετα προβλήματα στα μαθηματικά — όπως καθυστερήσεις στην απομνημόνευση βασικών μαθηματικών εννοιών, την πραγματοποίηση απρόσεκτων μαθηματικών λαθών, τη δυσκολία επίλυσης προβλημάτων, την παρορμητική καταχώρηση απαντήσεων, την αποτυχία εμφάνισης της διαδικασίας επίλυσης και τη δημιουργία λαθών λόγω λανθασμένης στοίχισης των αριθμών σε όλες τις πράξεις. Αν και οι μαθησιακές δυσκολίες στα μαθηματικά είναι περίπου τόσο συχνές όσο και οι δυσκολίες ανάγνωσης, δεν έχουν μελετηθεί αρκετά. Δεν είναι γνωστό εάν οι μαθηματικές δεξιότητες πηγάζουν από τις έμφυτες ικανότητες των παιδιών να κατανοούν τις έννοιες του μεγέθους ή των ποσοτήτων και να συγκρίνουν αριθμούς ή εάν προέρχονται από εγκεφαλικές περιοχές που είναι υπεύθυνες για τα γλωσσικά, οπτικο-χωρικά συστήματα ή τα συστήματα προσοχής και μνήμης.

Είναι γενικά αποδεκτό ότι τα παιδιά με δυσκολία στα μαθηματικά έχουν έλλειμμα στην ανάκληση μαθηματικών γεγονότων. Η ευχέρεια στις βασικές μαθηματικές πράξεις μονοψήφιων αριθμών θεωρείται σημαντική για την απελευθέρωση των ανώτερων εγκεφαλικών περιοχών, ώστε τα παιδιά να αφιερωθούν στην εκμάθηση και εφαρμογή πιο σύνθετων καθηκόντων. Τα παιδιά με δυσκολίες τόσο στην ανάγνωση όσο και στα μαθηματικά δυσκολεύονται ιδιαίτερα στην επίλυση προβλημάτων.

Ειδική Διαταραχή στη γραπτή έκφραση

Τα παιδιά με διαταραχή γραπτής έκφρασης μπορεί να αντιμετωπίσουν δυσκολία στη σύνθεση προτάσεων και παραγράφων, στην οργάνωση παραγράφων, στη χρήση σωστής γραμματικής, στίξης και ορθογραφίας στο γραπτό τους έργο, καθώς και στο να γράφουν ευανάγνωστα. Τα παιδιά με προβλήματα προφορικού λόγου μπορούν επίσης να αναπτύξουν προβλήματα με τον γραπτό λόγο, καθώς και με τα μαθηματικά. Τα παιδιά με ΔΕΠΥ μπορούν επίσης να δυσκολευτούν να αφιερώσουν τον νοητικό χρόνο για να προγραμματίσουν το γράψιμό τους, και το γράψιμό τους μπορεί να είναι ανώριμο και μερικές φορές δυσανάγνωστο, χωρίς απαραίτητα να πάσχουν από διαταραχή γραπτής έκφρασης. Όταν τα προβλήματα γραφής είναι περισσότερο συνάρτηση της ΔΕΠΥ παρά μιας διαταραχής γραπτής έκφρασης ή κινητικών δεξιοτήτων, μερικές φορές βελτιώνονται γρήγορα και δραματικά με την κατάλληλη θεραπεία με διεγερτικά φάρμακα.

Μη λεκτική μαθησιακή δυσκολία

Η μη λεκτική μαθησιακή δυσκολία είναι μια κατάσταση που δεν έχει ακόμη ταξινομηθεί επίσημα ως διαταραχή, αλλά έχει αποτελέσει αντικείμενο αυξανόμενου ενδιαφέροντος. Είναι ιδιαίτερα σημαντικό να λαμβάνεται υπόψη σε παιδιά με ΔΕΠΥ επειδή σχετίζεται με τη λειτουργία της προσοχής. Συχνά είναι δύσκολο να αποφασιστεί εάν ένα παιδί με ΔΕΠΥ έχει μια συνυπάρχουσα μη λεκτική μαθησιακή δυσκολία ή εάν απλώς έχει μια μη λεκτική μαθησιακή δυσκολία που μιμείται τη ΔΕΠΥ — ειδικά στα συμπτώματα απροσεξίας.

Η μη λεκτική μαθησιακή δυσκολία αντιπροσωπεύει περίπου το 5% με 10% των παιδιών με μαθησιακές δυσκολίες. Αποτελείται από μια ομάδα ελλειμμάτων, συμπεριλαμβανομένων των φτωχών οπτικο-χωρικών δεξιοτήτων, των προβλημάτων με κοινωνικές δεξιότητες και της μειωμένης μαθηματικής ικανότητας. Προβλήματα με την αυτοοργάνωση, την ασυνεπή σχολική απόδοση και τα κοινωνικά προβλήματα μπορεί να οδηγήσουν σε αξιολόγηση για ΔΕΠΥ. Σε ορισμένες περιπτώσεις, αυτό καθιστά τα παιδιά με μη λεκτική μαθησιακή δυσκολία δύσκολο να διαφοροποιηθούν από παιδιά με σύνδρομο Asperger (ΔΑΦ). Η γενική λειτουργία των παιδιών κάτω των 4 ετών με μη λεκτική μαθησιακή δυσκολία μπορεί να είναι σχετικά τυπική ή να περιλαμβάνει μόνο ήπιες ανεπάρκειες. Μετά από αυτή την περίοδο, τα παιδιά μπορεί να αναπτύξουν διαταρακτική συμπεριφορά και να εμφανίσουν υπερκινητικότητα και απροσεξία. Συχνά θεωρούνται ότι έχουν προβληματική συμπεριφορά, υπερκινητικότητα και συνήθως αναγνωρίζονται από τους δασκάλους τους ως φλύαρα άτομα και με δυσκολία προσαρμογής στο σχολικό περιβάλλον. Καθώς μεγαλώνουν, το υψηλό επίπεδο δραστηριότητάς τους μπορεί να εξαφανιστεί. Μέχρι την ώριμη παιδική ηλικία και την πρώιμη εφηβεία, τα προβλήματα τείνουν να γίνονται πιο εσωτερικά, χαρακτηριζόμενα από απόσυρση, άγχος, κατάθλιψη, ασυνήθιστες συμπεριφορές και προβλήματα κοινωνικών δεξιοτήτων. Οι αλληλεπιδράσεις με τα άλλα παιδιά μπορεί να γίνουν πιο δύσκολες και τα πρόσωπά τους μπορεί να φαίνονται ανέκφραστα. Αυτές οι συμπεριφορές μπορεί να συνοδεύονται από ελλείμματα στον τρόπο με τον οποίο αξιολογούν τις κοινωνικές καταστάσεις, στην κρίση τους και στις δεξιότητες αλληλεπίδρασης. Τα παιδιά με μη λεκτική μαθησιακή δυσκολία είναι ιδιαίτερα επιρρεπή σε συναισθηματικά προβλήματα κατά τη διάρκεια της ανάπτυξής τους, σε αντίθεση με τα παιδιά που έχουν άλλες μαθησιακές δυσκολίες. Οι μη λεκτικές μαθησιακές δυσκολίες είναι λιγότερο διαδεδομένες από τις γλωσσικές μαθησιακές διαταραχές. Ενώ εκτιμάται ότι περίπου 4% έως 20% του γενικού πληθυσμού έχει αναγνωρισμένες μαθησιακές δυσκολίες, θεωρείται ότι μόνο 1% έως 10% αυτών των ατόμων πάσχει από μη λεκτική μαθησιακή δυσκολία.

Τα παιδιά με μη λεκτική μαθησιακή δυσκολία συχνά δεν αναγνωρίζονται παρά μόνο στα τελευταία χρόνια του δημοτικού ή στο γυμνάσιο, όταν τα προβλήματα με τους συνομηλίκους αυξάνονται και οι ακαδημαϊκές απαιτήσεις γίνονται πιο πολύπλοκες. Συχνά εμφανίζουν συμπτώματα κατάθλιψης και άγχους.

Σχολικά προβλήματα

Όπως αναφέρθηκε νωρίτερα σε αυτό το κεφάλαιο, τα παιδιά με ΔΕΠΥ συχνά αντιμετωπίζουν σημαντικές δυσκολίες στο σχολείο και σε άλλα περιβάλλοντα και συχνά δεν μπορούν να κατηγοριοποιηθούν τυπικά ως αναπηρίες ή επίσημες διαταραχές. Για παράδειγμα, σαράντα τοις εκατό των παιδιών με ΔΕΠΥ, δεν πληρούν τα κριτήρια για διάγνωση κάποιας μαθησιακής διαταραχής, παρ' όλα αυτά αντιμετωπίζουν μαθησιακά προβλήματα που οδηγούν σε χαμηλή ακαδημαϊκή απόδοση. Αυτά τα μαθησιακά προβλήματα μπορεί να περιλαμβάνουν

• Απροσεξία και εύκολη διάσπαση της προσοχής
• Έλλειψη επιμονής και ασυνεπής μελέτη
• Τάση να βαριούνται εύκολα ή να βιάζονται να ολοκληρώσουν τις εργασίες τους, χωρίς να επιδιώκουν το σωστό αποτέλεσμα
• Παρορμητικές αντιδράσεις και απρόσεκτα λάθη
• Δυσκολία στην αυτοδιόρθωση των λαθών
• Περιορισμένη ικανότητα να κάθονται χωρίς να κινούνται
• Δυσκολία σε εργασίες με χρονικό όριο και στις εξετάσεις
• Προβλήματα στον προγραμματισμό, στη ροή και στην ολοκλήρωση των εργασιών για το σπίτι
• Δυσκολία στη λήψη σημειώσεων ή στην εκτέλεση άλλων μορφών πολλαπλών εργασιών
• Δυσκολία στην απομνημόνευση μαθημάτων
• Δυσκολία στην οργάνωση και στην παραγωγή του γραπτού λόγου
• Ανώριμη και αργή γραφή που μπορεί επίσης να δημιουργήσει εμπόδια στον γραπτό λόγο
• Δυσκολία στην κατανόηση κειμένων

Τα διεγερτικά φάρμακα που μειώνουν τα συμπτώματα της ΔΕΠ-Υ του παιδιού σας είναι πιθανό να το βοηθήσουν να αντιμετωπίσει πολλά από αυτά τα προβλήματα. Μπορεί επίσης να αποδειχθούν ωφέλιμες και τεχνικές συμπεριφορικής θεραπείας που στοχεύουν στην αύξηση ή μείωση συγκεκριμένων συμπεριφορών στο σπίτι και στο σχολείο. Συγκεκριμένοι συμπεριφορικοί στόχοι, όπως η βελτίωση στην ολοκλήρωση των εργασιών, μπορούν να αντιμετωπιστούν μέσω της κατανόησης των ατομικών δυνατοτήτων και αδυναμιών του παιδιού σας και της συνεργασίας με το προσωπικό του σχολείου στη χρήση θετικής ενίσχυσης, κατάλληλων συμπεριφορικών τεχνικών, καθημερινών αναφορών και συνεχούς παρακολούθησης.

Διαταραχή κινητικών δεξιοτήτων

Τα παιδιά με ΔΕΠ-Υ και άλλες μαθησιακές διαταραχές συχνά έχουν, επίσης, διαταραχή κινητικών δεξιοτήτων. Η διαταραχή των κινητικών δεξιοτήτων, γνωστή και ως αναπτυξιακή διαταραχή συντονισμού, διαγιγνώσκεται όταν τα προβλήματα στις κινητικές δεξιότητες παρεμβαίνουν σημαντικά στην ακαδημαϊκή επίδοση ή στις καθημερινές δραστηριότητες. Συχνά παραβλέπεται σε παιδιά με ΔΕΠΥ λόγω του μη ειδικού συνόλου συμπτωμάτων της — ωστόσο μπορεί να επηρεάσει τις ζωές των παιδιών παρεμβαίνοντας στο γράψιμο και σε άλλες σχολικές δραστηριότητες ή εμποδίζοντάς τα να συμμετέχουν στο ίδιο επίπεδο με τους συμμαθητές τους σε αθλήματα και παιχνίδια. Η διαταραχή κινητικών δεξιοτήτων περιλαμβάνει μια αναπτυξιακή καθυστέρηση της κίνησης και της στάσης του σώματος με αποτέλεσμα τα παιδιά με διαταραχή συντονισμού να υστερούν σημαντικά σε σχέση με άλλα παιδιά της ίδιας ηλικίας και του αντίστοιχου νοητικού επιπέδου. Αυτά τα παιδιά φαίνονται τόσο αδέξια που σπάνια επιλέγονται για ομάδες στο σχολείο. Καθώς περνούν τα χρόνια, τείνουν να υστερούν ακόμη περισσότερο σε ό,τι αφορά τις κινητικές δεξιότητες, με αποτέλεσμα η αυτοπεποίθησή τους σταδιακά να μειώνεται. Μέχρι την εφηβεία, τα περισσότερα παιδιά με διαταραχή κινητικών δεξιοτήτων όχι μόνο έχουν χαμηλή επίδοση στα μαθήματα φυσικής αγωγής, αλλά μπορεί επίσης να έχουν κακή σωματική αυτοεικόνα και η απόδοσή τους στο σχολείο να είναι χαμηλότερη των προσδοκιών.

Η διαταραχή κινητικών δεξιοτήτων ενδέχεται να εντοπιστεί για πρώτη φορά όταν ένα παιδί προσχολικής ηλικίας ή νηπιαγωγείου δεν μπορεί να εκτελέσει δεξιότητες κατάλληλες για την ηλικία του, όπως το κούμπωμα των κουμπιών και το πιάσιμο μιας μπάλας, ή όταν ένα παιδί δημοτικού σχολείου δυσκολεύεται με τη γραφή ή τις αθλητικές δραστηριότητες. Ένα παιδί με διαταραχή κινητικών δεξιοτήτων μπορεί να δυσκολεύεται με τη μηχανική της γραφής, με τον προγραμματισμό των κινήσεων ή με την απομνημόνευση κινητικών ενεργειών. Ενώ πολλά μικρά παιδιά με ΔΕΠΥ χωρίς διαταραχή κινητικών δεξιοτήτων μπορεί να φαίνονται αδέξια στα νεότερα χρόνια τους, η αδεξιότητά τους σχετίζεται περισσότερο με την απροσεξία ή την παρορμητικότητα παρά με τον κακό κινητικό συντονισμό και συχνά ξεπερνιέται. Ωστόσο, ένα παιδί με ΔΕΠΥ και ταυτόχρονη διαταραχή κινητικών δεξιοτήτων μπορεί να μην ξεπεράσει την αδεξιότητά του.

Εάν το παιδί σας διαγνωστεί με αναπτυξιακή διαταραχή του συντονισμού, ενδέχεται να παραπεμφθεί σε εργοθεραπευτή για εξατομικευμένη θεραπεία και ειδικά αν η δυσκολία του επηρεάζει αρνητικά τη σχολική του απόδοση ή τις καθημερινές του δεξιότητες, ενδείκνυται να του συνιστώνται ειδικές γυμναστικές ασκήσεις στο σχολείο που στοχεύουν στη βελτίωση του οπτικοκινητικού συντονισμού και της κινητικής ανάπτυξης και στη βελτίωση συγκεκριμένων δεξιοτήτων.

Διαταραχές επικοινωνίας

Οι διαταραχές επικοινωνίας — παθήσεις που παρεμβαίνουν στην επικοινωνία με άλλους στην καθημερινή ζωή — περιλαμβάνουν όχι μόνο τη δυνατότητα στην ικανότητα αντίληψης των ήχων της γλώσσας (φωνολογική επίγνωση) αλλά και στην απόκτηση, ανάκληση και χρήση του λεξιλογίου (σημασιολογία) και στη διαχείριση της σειράς των λέξεων και στον σωστό σχηματισμό ή κατανόηση προτάσεων (σύνταξη). Έχουν εντοπιστεί υποκατηγορίες αυτών των διαταραχών, συμπεριλαμβανομένης της διαταραχής εκφραστικού λόγου, της μικτής διαταραχής αντιληπτικού -εκφραστικού λόγου, της φωνολογικής διαταραχής, της διαταραχής άρθρωσης (προφοράς λέξεων) και του τραυλισμού.

Επειδή υπάρχει τόσο στενή σχέση μεταξύ επικοινωνίας και κοινωνικών σχέσεων, αυτές οι γλωσσικές ανεπάρκειες συχνά συνοδεύονται από δυσκολίες στις κοινωνικές δεξιότητες. Παιδιά με ΔΕΠΥ χωρίς γλωσσική διαταραχή μπορεί επίσης να έχουν δυσκολίες στη χρήση της γλώσσας, ειδικά σε κάποιες κοινωνικές περιστάσεις. Μπορεί να παρατηρήσετε ότι το παιδί σας έχει δυσκολίες με την ακατάσχετη φλυαρία, τις συχνές διακοπές, να μην προσέχει όσα λέγονται, να βιάζεται να απαντήσει πριν ολοκληρωθούν οι ερωτήσεις και να κάνει συζητήσεις χωρίς συγκεκριμένη δομή.