Πρώιμα σημάδια ΔΕΠΥ στα παιδιά

Οι περισσότεροι ειδικοί συμφωνούν ότι η προδιάθεση για ανάπτυξη της διαταραχής ελλειμματικής προσοχής/υπερκινητικότητας (ΔΕΠΥ) υπάρχει ήδη από τη γέννηση. Ωστόσο, οι συμπεριφορές της ΔΕΠΥ συχνά δεν γίνονται αντιληπτές μέχρι τα παιδιά να φοιτήσουν στο δημοτικό σχολείο.

Ένας λόγος γι’ αυτή την καθυστέρηση είναι το γεγονός ότι σχεδόν όλα τα παιδιά προσχολικής ηλικίας συχνά εμφανίζουν μερικές από τις βασικές συμπεριφορές ή συμπτώματα της ΔΕΠΥ—απροσεξία, παρορμητικότητα και υπερκινητικότητα—ως μέρος της τυπικής ανάπτυξής τους.

Αλλά ενώ τα άλλα παιδιά αρχίζουν σταδιακά να ξεπερνούν τέτοιες συμπεριφορές, τα παιδιά με ΔΕΠΥ δεν το κάνουν. Επίσης, στα παιδιά με ΔΕΠΥ, αυτές οι συμπεριφορές παρεμβαίνουν στην ικανότητα του παιδιού να λειτουργεί αποτελεσματικά. Αυτή η διαφορά γίνεται όλο και πιο εμφανής με το πέρασμα των χρόνων.

Πότε αρχίζουν να εμφανίζονται τα συμπτώματα της ΔΕΠΥ;

Η έναρξη του σχολείου μπορεί να αναδείξει τις προκλήσεις ενός παιδιού που σχετίζονται με την απροσεξία, την παρορμητικότητα και την υπερκινητικότητα. Αυτό συμβαίνει, επειδή οι δραστηριότητες της τάξης απαιτούν αυξημένη συγκέντρωση, υπομονή και αυτοέλεγχο. Αυτός ο τύπος απαιτήσεων δεν είναι τόσο συχνός στο σπίτι ή στις παιδικές χαρές, οπότε σε τέτοια περιβάλλοντα, το παιδί μπορεί να αντιμετώπιζε λιγότερα προβλήματα ή δυσκολίες.

Συνήθως, μέχρι την ηλικία των 7 ετών, οι γονείς ενός παιδιού με ΔΕΠΥ έχουν συνειδητοποιήσει ότι η απροσεξία, το επίπεδο δραστηριότητας ή η παρορμητικότητα του παιδιού τους είναι μεγαλύτερη από το φυσιολογικό.

Μερικές φορές αυτές οι υποψίες εμφανίζονται αργότερα. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα για έξυπνα παιδιά των οποίων τα προβλήματα αφορούν κυρίως την προσοχή και όχι την υπερκινητικότητα. Ωστόσο, είναι ασυνήθιστο τα συμπτώματα της ΔΕΠΥ να μην έχουν εμφανιστεί πριν από την ηλικία των 12 ετών. Επομένως, εάν τα συμπτώματα δεν παρατηρηθούν πριν από την εφηβεία ή αργότερα και δεν μπορούν να ανακαλεσθούν πριν από τα 12 χρόνια, είναι πιθανόν κάτι άλλο εκτός από τη ΔΕΠΥ να προκαλεί αυτά τα προβλήματα.

Πώς διαφέρουν τα συμπτώματα της ΔΕΠΥ από τις τυπικές παιδικές συμπεριφορές;

Μπορεί να έχετε παρατηρήσει ότι το παιδί σας δυσκολεύεται τόσο που είναι σχεδόν αδύνατο να συγκεντρωθεί σε ένα βιβλίο ασκήσεων ακόμα και για πολύ σύντομο χρονικό διάστημα, ακόμα και όταν είστε εκεί για να το βοηθήσετε. Mπορεί να νιώθετε εξαντλημένοι στο τέλος της ημέρας με το υπερκινητικό 8χρονο σας, όπως νιώθατε, όταν ήταν 2 ετών.

Το παιδί σας μπορεί να κάνει στους ενήλικες ερωτήσεις τόσο συχνά που έχετε αρχίσει να υποψιάζεστε ότι αυτό δεν είναι "φυσιολογικό". Ίσως έχετε παρατηρήσει ότι δεν φαίνεται να κατανοεί τις λεπτές διαφορές της κοινωνικής αλληλεπίδρασης που αρχίζουν να υιοθετούν οι συνομήλικοί του, όπως ο σεβασμός του προσωπικού χώρου των άλλων ή το να αφήνει τους άλλους να μιλήσουν.

Μπορεί να είναι δύσκολο για έναν γονέα να διακρίνει αν τέτοιες συμπεριφορές είναι απλά μέρος της φυσιολογικής διαδικασίας της ανάπτυξης ("Πολλά εξάχρονα βαριούνται με τα βιβλία ασκήσεων!"), ή αν το παιδί σας χρειάζεται πιο αυστηρά όρια ("Ίσως να ήμουν πολύ ασυνεπής με τον καθορισμό ορίων."). Είναι τα προβλήματα συμπεριφοράς αρκετά σοβαρά ώστε να υποδεικνύουν ένα ανησυχητικό πρόβλημα; Θα βελτιωθούν, καθώς το παιδί σας ωριμάζει;

Πώς συμπεριφέρεται το παιδί σας σε διαφορετικά περιβάλλοντα;

Για να διαγνωστεί ένα παιδί με ΔΕΠΥ, η Αμερικανική Ακαδημία Παιδιατρικής συμβουλεύει τους επαγγελματίες υγείας να συλλέγουν πληροφορίες σχετικά με τη συμπεριφορά του παιδιού σε τουλάχιστον ένα άλλο σημαντικό περιβάλλον εκτός του σπιτιού του—συμπεριλαμβανομένης και μιας αναφοράς οποιονδήποτε πληροφοριών παρέχονται από δασκάλους και σχολικούς επαγγελματίες.

Ο επαγγελματίας υγείας, όπως ένας αναπτυξιολόγος, ένας παιδοψυχίατρος και ο/η παιδίατρος θα συγκρίνει την συμπεριφορά του παιδιού σε διαφορετικά περιβάλλοντα και διαφορετικές κοινωνικές συνθήκες. Θα μπορεί να έχει, έτσι, μια πρώτη εκτίμηση για τις πιθανές αιτίες μιας συμπεριφοράς, όπως ένα όντως το παιδί εμφανίζει διάσπαση προσοχής ή αν έχει κάποια τέτοια αναπτυξιακά χαρακτηριστικά ή αν έχει προβλήματα συμπεριφοράς ή ακόμα και αν για την συμπεριφορά του παιδιού οφείλονται κάποια λανθασμένη γονεϊκή πρακτική ή κάποιο πρόβλημα στο σχολικό περιβάλλον.

Ο επαγγελματίας μπορεί, επίσης, να διευκρινίσει αν η συμπεριφορά του παιδιού παρεμβαίνει στην ικανότητά του να λειτουργεί επαρκώς σε περισσότερα από ένα περιβάλλοντα—αν δηλαδή η συμπεριφορά προκαλεί προβλήματα και στο ίδιο το παιδί, γεγονός που αποτελεί βασικό στοιχείο για την διάγνωση.

Πώς έχει εξελιχθεί η ορολογία της ΔΕΠΥ με τα χρόνια

Μπορεί να είναι δύσκολο να ταιριάξουμε τη συμπεριφορά που βλέπουμε στα παιδιά μας με τους επίσημους όρους που χρησιμοποιούν οι παιδίατροι και άλλοι επαγγελματίες στον χώρο της υγείας. Σπάνια σκεφτόμαστε ότι τα παιδιά μας έχουν "υπερκινητικά-παρορμητικά προβλήματα". Αντίθετα, σκεφτόμαστε, "Γιατί δεν μπορούν ποτέ να ηρεμήσουν;". Η αλήθεια είναι ότι η επιστημονική, επίσημη ορολογία για τις νευροαναπτυξιακές διαταραχές αλλάζει κατά καιρούς. Ο όρος "ΔΕΠ" (διαταραχή ελλειμματικής προσοχής) ήταν κάποτε κοινός, και αναφερόταν κυρίως στη μορφή της ΔΕΠΥ με διάσπαση προσοχής. Αυτά τα παιδιά δεν είναι υπερβολικά δραστήρια, και τα συμπτώματά τους μπορεί ακόμη και να περάσουν απαρατήρητα από τους ενήλικες για κάποιο διάστημα, επειδή η συμπεριφορά τους δεν είναι επεισοδιακή. Για τα περισσότερα παιδιά με ΔΕΠΥ, η χαρακτηριστική περιγραφή "με υπερκινητικότητα" έπρεπε να προστεθεί στη ΔΕΠ. Τώρα, όλα τα παιδιά με αυτή την κατάσταση θεωρούνται ότι έχουν ΔΕΠΥ. Ωστόσο, μέσα σε αυτή τη διάγνωση, υπάρχουν 3 υποκατηγορίες: η ελλειμματική προσοχή, η υπερκινητική-παρορμητική και η συνδυασμένη υποκατηγορία, όπου εμφανίζονται παράλληλα τα δυο ανωτέρω συμπτώματα.

Συμπτώματα και συμπεριφορές ΔΕΠΥ: Τι μπορεί να παρατηρήσουν οι γονείς

Κοιτάξτε τις παρακάτω λίστες και αναρωτηθείτε πόσες φορές την ημέρα ή την εβδομάδα λέτε ή σκέφτεστε τα ίδια πράγματα κι εσείς. Φυσικά, όλοι οι γονείς κάνουν περιστασιακά αυτού του είδους τα σχόλια για τα παιδιά τους. Αλλά οι γονείς παιδιών με ΔΕΠΥ συνεχίζουν να βλέπουν τις ίδιες συμπεριφορές καθημερινά και για εκτεταμένες περιόδους—πολύ καιρό αφότου άλλα παιδιά έχουν προχωρήσει σε επόμενα αναπτυξιακά στάδια.

Οι γονείς των παιδιών με ΔΕΠΥ, με χαρακτηριστικό γνώρισμα την ελλειμματική προσοχή, λένε:

• «Φαίνεται να ονειροπολεί συνέχεια. Ποτέ δεν απαντά όταν του μιλάω. Αναρωτιέμαι αν με ακούει.»
• «Τα χάνει όλα. Αναγκάστηκα να αγοράσω τέσσερα καινούργια φαγητοδοχεία για το μεσημεριανό του από τότε που άρχισε το σχολείο.»
• «Του λέω να πάει στο δωμάτιό του να ντυθεί, και δέκα λεπτά μετά το βρίσκω να παίζει με τα παιχνίδια του έχοντας φορέσει μόνο το πουκάμισό του.»
• «Δεν μπορεί να θυμηθεί αυτά που μαθαίνει γιατί χάνει τις οδηγίες και τις σημειώσεις στο σχολείο. Αν και δουλεύουμε τόσο σκληρά με τα μαθήματά του το βράδυ, μέχρι την επόμενη μέρα τα έχει ξεχάσει όλα.»
• «Μερικοί δάσκαλοι το έχουν αποκαλέσει «αστροναύτη», «μαθητή χαμηλών επιδόσεων», «κουφιοκέφαλο» ή «τυχαίο μαθητή».

Γονείς παιδιών με χαρακτηριστικό γνώρισμα και την ελλειμματική προσοχή και την υπερκινητικότητα, λένε:

• «Ποτέ δεν ησυχάζει. Δεν μπορείς ποτέ να το κάνεις να καθίσει να τελειώσει το φαγητό του ή να ετοιμαστεί για ύπνο.»
• «Διαρκώς διακόπτει. Δεν μπορείς να κάνεις μια ολοκληρωμένη συζήτηση, όταν είναι στο δωμάτιο.»
• «Δεν σκέφτεται ποτέ πριν ενεργήσει. Ξέρει ότι δεν θα έπρεπε να διασχίζει το δρόμο χωρίς να σταματήσει να κοιτάξει, αλλά το κάνει συνέχεια. Ανησυχώ για την ασφάλειά του — απλώς δεν είναι ασφαλές.»
• «Ενεργεί χωρίς σειρά — σαν να λέμε, «έτοιμος…πυροβόλησε…βάλε στόχο».
• «Οι συμμαθητές του δεν το συμπαθούν. Είναι πάντα ‘πάνω στα κεφάλια τους’. Κανείς δεν το προσκαλεί στο σπίτι του. Πάντα θέλει να είναι πρώτο και τα πάντα πρέπει να γίνονται όπως θέλει το ίδιο».

Μην ξεχνάτε ότι…

Μπορείτε να συζητάτε με τον/την παιδίατρο του παιδιού σας αν έχετε ανησυχίες σχετικά με την πρόοδο στο σχολείο, τη συμπεριφορά, τις κοινωνικές αλληλεπιδράσεις ή οποιαδήποτε άλλη πτυχή της υγιούς σωματικής και ψυχικής ανάπτυξης του παιδιού σας.