Γνωστική ανάπτυξη σε παιδιά προσχολικής ηλικίας

Το τρίχρονο παιδί σας θα περνά τις περισσότερες ώρες της μέρας του, ρωτώντας για όλα όσα συμβαίνουν γύρω του. Του αρέσει να ρωτάει «Γιατί πρέπει να...;» και θα δώσει μεγάλη προσοχή στις απαντήσεις σας, αρκεί αυτές να είναι απλές και συνοπτικές. Μην αισθάνεστε ότι πρέπει να εξηγήσετε πλήρως τους κανόνες σας. Δεν μπορεί ακόμη να κατανοήσει τέτοια επιχειρήματα, ούτε και το ενδιαφέρουν. Αν προσπαθήσετε να κάνετε μια τέτοια «σοβαρή» συζήτηση, θα το δείτε να κοιτάζει στο κενό ή να στρέφει την προσοχή του σε πιο διασκεδαστικά θέματα, όπως ένα παιχνίδι στην άλλη άκρη του δωματίου ή ένα φορτηγό που περνά έξω από το παράθυρο. Αντίθετα, αν του πείτε να κάνει κάτι «γιατί είναι καλό για σένα» ή «για να μην πληγωθείς», θα του φανούν πιο κατανοητά από μια λεπτομερή εξήγηση.

Οι πιο αφηρημένες ερωτήσεις «γιατί» του παιδιού σας μπορεί να είναι πιο δύσκολες, εν μέρει επειδή μπορεί να υπάρχουν εκατοντάδες κάθε μέρα και επίσης επειδή κάποιες από αυτές δεν έχουν απάντηση ή τουλάχιστον όχι κάποια που να γνωρίζετε. Αν η ερώτηση είναι «Γιατί λάμπει ο ήλιος;» ή «Γιατί δεν μπορεί το σκυλί να μου μιλήσει;», μπορείτε να απαντήσετε ότι δεν ξέρετε ή να το προσκαλέσετε να ερευνήσει περαιτέρω το ίδιο, βρίσκοντας ένα βιβλίο για τον ήλιο ή για τα σκυλιά. Φροντίστε να παίρνετε αυτές τις ερωτήσεις σοβαρά. Έτσι, βοηθάτε το παιδί σας να διευρύνει τις γνώσεις του, να ενισχυθεί η περιέργειά του και να μάθει να σκέφτεται πιο καθαρά.

Όταν το τρίχρονο παιδί σας αντιμετωπίζει συγκεκριμένες μαθησιακές προκλήσεις, θα διαπιστώσετε ότι ο τρόπος σκέψης του είναι ακόμη αρκετά μονοδιάστατος. Δεν μπορεί ακόμη να δει ένα θέμα από δύο οπτικές γωνίες, ούτε να λύσει προβλήματα που απαιτούν να εξετάσει περισσότερους από έναν παράγοντες ταυτόχρονα. Για παράδειγμα, αν πάρετε δύο ίσα ποτήρια νερό και χύσετε το ένα σε ένα κοντό, φαρδύ δοχείο και το άλλο σε ένα ψηλό, στενό, πιθανότατα θα πει ότι το ψηλό δοχείο περιέχει περισσότερο νερό από το κοντό. Ακόμα κι αν δει τα δύο ίσα ποτήρια στην αρχή και σας παρακολουθήσει να χύνετε, θα καταλήξει στην ίδια απάντηση. Σύμφωνα με τη λογική του, το ψηλότερο δοχείο είναι «μεγαλύτερο» και επομένως πρέπει να περιέχει περισσότερο. Περίπου στην ηλικία των επτά ετών, τα παιδιά καταλαβαίνουν επιτέλους ότι πρέπει να εξετάσουν πολλές πλευρές ενός προβλήματος πριν καταλήξουν σε μια απάντηση.

Περίπου στα τρία χρόνια, η αίσθηση του χρόνου του παιδιού σας θα γίνει πολύ πιο ξεκάθαρη. Τώρα θα γνωρίζει την καθημερινή του ρουτίνα και θα προσπαθήσει σκληρά να καταλάβει τις ρουτίνες των άλλων. Θα καταλάβει ότι ορισμένες ειδικές περιστάσεις, όπως οι γιορτές και τα γενέθλια, συμβαίνουν μια φορά κάθε χρόνο, αλλά ακόμα κι αν μπορεί να σας πει πόσο χρονών είναι, δεν θα έχει πραγματική αίσθηση της διάρκειας ενός έτους.

Αν έχετε οποιεσδήποτε ερωτήσεις ή ανησυχίες σχετικά με την ανάπτυξη του τρίχρονου παιδιού σας, θα πρέπει να τις συζητήσετε με τον/την παιδίατρό σας. Αν συμφωνήσει ότι υπάρχει λόγος για ανησυχία, θα σας παραπέμψει για περαιτέρω εξετάσεις.

Μέχρι την ηλικία των τεσσάρων ετών, το παιδί σας αρχίζει να εξερευνά πολλές βασικές έννοιες που θα διδαχθεί με περισσότερες λεπτομέρειες στο σχολείο. Για παράδειγμα, τώρα καταλαβαίνει ότι η ημέρα χωρίζεται σε πρωί, απόγευμα και βράδυ, και ότι υπάρχουν διαφορετικές εποχές. Μέχρι την ηλικία των πέντε ετών και την είσοδό του στο νηπιαγωγείο, μπορεί να γνωρίζει μερικές μέρες της εβδομάδας και ότι κάθε μέρα μετράται σε ώρες και λεπτά. Επίσης, μπορεί να κατανοήσει τις βασικές ιδέες της μέτρησης, του αλφαβήτου, των σχέσεων μεγέθους (μεγάλο έναντι μικρό) και τα ονόματα των γεωμετρικών σχημάτων.

Υπάρχουν πολλά καλά παιδικά βιβλία που απεικονίζουν αυτές τις έννοιες, αλλά μην αισθάνεστε την ανάγκη να βιαστείτε. Δεν υπάρχει κανένα πλεονέκτημα στο να τα μάθει τόσο νωρίς, και αν αισθανθεί πίεση να τα καταφέρει τώρα, μπορεί στην πραγματικότητα να αντισταθεί στην μάθηση, όταν φτάσει στο σχολείο.

Η καλύτερη προσέγγιση είναι να προσφέρετε στο παιδί σας μια ευρεία γκάμα ευκαιριών μάθησης. Για παράδειγμα, αυτή είναι η ιδανική ηλικία για να επισκέπτεστε ζωολογικούς κήπους και μουσεία, αν δεν το έχετε κάνει ήδη. Πολλά μουσεία έχουν ειδικές ενότητες σχεδιασμένες για παιδιά, όπου το παιδί μπορεί να βιώσει ενεργά τη διαδικασία της μάθησης. Ταυτόχρονα, θα πρέπει να σέβεστε τα ιδιαίτερα ενδιαφέροντά του και τα ταλέντα του. Αν το παιδί σας φαίνεται πολύ καλλιτεχνικό, πηγαίνετέ το σε μουσεία τέχνης και γκαλερί, ή αφήστε το να δοκιμάσει μια εξωσχολική δραστηριότητα τέχνης. Επίσης, αν γνωρίζετε κάποιον καλλιτέχνη, πηγαίνετέ το για μια επίσκεψη, ώστε να δει τι δουλειά κάνει ένας καλλιτέχνης ή επισκεφτείτε ένα εργαστήριο. Αν το παιδί σας ενδιαφέρεται περισσότερο για μηχανές και δεινόσαυρους, πηγαίνετε το στο μουσείο φυσικής ιστορίας, βοηθήστε το να μάθει να φτιάχνει μοντέλα και παρέχετέ του σετ κατασκευών που του επιτρέπουν να δημιουργήσει τις δικές του μηχανές. Όποια και αν είναι τα ενδιαφέροντά του, μπορείτε να χρησιμοποιήσετε βιβλία για να απαντήσετε στις ερωτήσεις του και να ανοίξετε ακόμα περισσότερο τους ορίζοντές του. Σε αυτή την ηλικία, λοιπόν, το παιδί σας θα πρέπει να ανακαλύπτει τη χαρά της μάθησης, ώστε να είναι εσωτερικά παρακινημένο, όταν ξεκινήσει η τυπική του εκπαίδευση.

Θα διαπιστώσετε επίσης ότι εκτός από την εξερεύνηση πρακτικών ιδεών, το τετράχρονο παιδί σας πιθανότατα θα κάνει πολλές «καθολικές» ερωτήσεις για θέματα όπως η προέλευση του κόσμου, ο θάνατος και η διαδικασία του θανάτου, και η σύνθεση του ήλιου και του ουρανού. Τώρα, για παράδειγμα, είναι η στιγμή που θα ακούσετε την κλασική ερώτηση «Γιατί ο ουρανός είναι μπλε;». Όπως και πολλοί άλλοι γονείς, μπορεί να δυσκολευτείτε να απαντήσετε σε αυτές τις ερωτήσεις, ειδικά σε απλή γλώσσα που το παιδί σας θα καταλάβει. Καθώς αγωνίζεστε με αυτά τα ζητήματα, μην επινοείτε απαντήσεις. Αντίθετα, βασιστείτε σε παιδικά βιβλία που θίγουν τέτοια ζητήματα. Η τοπική σας βιβλιοθήκη θα μπορεί να σας προσφέρει βιβλία κατάλληλα για την ηλικία του παιδιού σας για να σας βοηθήσει σε αυτό το ταξίδι της γνώσης.