Όλα τα παιδιά χρειάζονται σπίτια που είναι ασφαλή και γεμάτα αγάπη. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα για παιδιά που έχουν βιώσει σοβαρό τραύμα. Οι πρώιμες, επώδυνες εμπειρίες μπορούν να κάνουν τα παιδιά να βλέπουν τον κόσμο διαφορετικά και να αντιδρούν με διαφορετικούς τρόπους. Μερικά παιδιά που έχουν υιοθετηθεί ή τοποθετηθεί σε μονάδα ανάδοχης φροντίδας χρειάζονται βοήθεια να διαχειριστούν όσα έχουν υποστεί στο παρελθόν. Η γνώση των όσων λένε οι ειδικοί για το πρώιμο τραύμα μπορεί να σας βοηθήσει να συνεργαστείτε με το παιδί σας.

Μορφές τραύματος

Ένα γεγονός είναι τραυματικό, όταν απειλεί το παιδί ή κάποιον στον οποίο το παιδί βασίζεται για ασφάλεια και αγάπη. Η κακοποίηση μπορεί να είναι τραυματική, αλλά το τραύμα μπορεί να πάρει πολλές μορφές. Αυτές περιλαμβάνουν:

Παράλειψη ή απουσία φροντίδας
Διαχωρισμοί
Βία από τους κηδεμόνες
Φυσικές καταστροφές
Ατυχήματα

Η αντίδραση πάλης ή φυγής του σώματος

Ένα φοβισμένο παιδί μπορεί να νιώσει ότι δεν έχει τον έλεγχο και να αισθάνεται αβοήθητο. Όταν συμβαίνει αυτό, οι μηχανισμοί προστασίας του σώματος ενεργοποιούν μια αντίδραση πανικού, το αίσθημα «πάλεψε ή φύγε», η οποία μπορεί να κάνει την καρδιά του παιδιού να χτυπά δυνατά, να αυξήσει την πίεση του αίματος και να οδηγήσει σε συναισθηματικές εκρήξεις ή επιθετική συμπεριφορά.

Μερικά παιδιά είναι πιο ευαίσθητα από άλλα. Αυτό που είναι τραυματικό για ένα παιδί μπορεί να μην θεωρείται τραυματικό για ένα άλλο. Οι αντιδράσεις φόβου βασίζονται στην αντίληψη του παιδιού για το τι είναι τρομακτικό. Μπορεί να είναι πιο δύσκολο για παιδιά που αγνοούνται, ακόμα και αν δεν έχουν σημάδια σωματικού τραυματισμού, όπως μώλωπες. Αυτά τα παιδιά ανησυχούν για την ικανοποίηση των βασικών τους αναγκών, όπως την τροφή, την αγάπη ή την ασφάλεια.

Το τραύμα έχει πιο σοβαρές επιπτώσεις, όταν...

συμβαίνει ξανά και ξανά.
συσσωρεύονται διαφορετικά άγχη και πιέσεις.
συμβαίνει σε ένα μικρότερο παιδί.
το παιδί έχει λιγότερη κοινωνική υποστήριξη (υγιείς προσωπικές σχέσεις).
το παιδί έχει λιγότερες δεξιότητες αντιμετώπισης (γλωσσικές δεξιότητες, νοημοσύνη, καλή υγεία και αυτοεκτίμηση).

Πώς αντιδρά ο εγκέφαλος στο τραύμα

Όταν συμβαίνει κάτι τρομακτικό, ο εγκέφαλος φροντίζει να μην το ξεχάσεις. Τα τραυματικά γεγονότα τα θυμάται το σώμα, όχι μόνο μέσω των αναμνήσεων. Τα τραύματα βιώνονται ως ένα μοτίβο αισθήσεων με ήχους, μυρωδιές και συναισθήματα, αναμειγμένα όλα μαζί. Μπορούν να εμφανιστούν στο παρόν χωρίς το παιδί να συνειδητοποιεί ότι βιώνει μια ανάμνηση, και μπορούν να έρχονται στη μνήμη ασυνείδητα οποιαδήποτε στιγμή. Οποιοδήποτε από αυτά μπορεί να κάνει ένα παιδί να νιώσει σαν να συμβαίνει ξανά ολόκληρο το γεγονός. Αυτές οι υπενθυμίσεις ή αισθήσεις ονομάζονται «πυροδοτητές», καθώς πυροδοτούν το τραύμα.

Πυροδοτητές

Οι πυροδοτητές μπορεί να είναι μυρωδιές ή ήχοι. Μπορεί να είναι μέρη, στάσεις σώματος ή τόνοι φωνής. Ακόμα και τα συναισθήματα μπορεί να λειτουργήσουν ως έναυσμα για την εκδήλωση του τραύματος. Για παράδειγμα, το άγχος για το σχολείο μπορεί να σχετίζεται με το άγχος της βίας στο σπίτι. Αυτό μπορεί να προκαλέσει δραματικές και απρόσμενες συμπεριφορές, όπως σωματική επιθετικότητα ή απόσυρση. Οι πυροδοτητές μπορεί να είναι δύσκολο να αναγνωριστούν, ακόμα και για το ίδιο το παιδί. Αν ένα παιδί γνωρίζει τι είναι ένας πυροδοτητής, θα προσπαθήσει να το αποφύγει.

Η ανάμνηση ενός τραυματικού γεγονότος μπορεί να προκαλέσει την επιστροφή κάποιων στοιχείων από την αρχική αντίδραση «πάλεψε ή φύγε». Αυτό μπορεί να εκδηλωθεί ως ξέσπασμα ή υπερβολική αντίδραση. Μερικές φορές το άγχος μπορεί να κάνει ένα παιδί να «παγώσει» ή να κοιτάζει αδιάφορα, σαν να βρίσκεται στον δικό του κόσμο. Αυτό μπορεί να μοιάζει με απείθεια ή «αποσύνδεση». Ένα παιδί που βλέπει τον κόσμο ως επικίνδυνο μέρος μπορεί να συμπεριφέρεται έτσι. Πολλά παιδιά που έχουν κακοποιηθεί ή παραμεληθεί ζουν με συνεχή ένταση και δυσκολεύονται να ελέγξουν τα συναισθήματά τους, επειδή το σώμα τους είναι έτοιμο να παγώσει, να φύγει ή να πολεμήσει, καθώς συνεχώς βρίσκεται σε αυτοάμυνα.

Συνοδευτικές διαταραχές

Η ετοιμότητα για φυγή ή μάχη εκδηλώνεται με πολλούς τρόπους. Παιδιά που είναι συνεχώς σε επιφυλακή μπορεί να δυσκολεύονται να συγκεντρωθούν. Αυτή η κατάσταση ονομάζεται «υπερδιέγερση» ή «υπερεγρήγορση». Αυτές οι επιπτώσεις του τραύματος μπορούν εύκολα να εκδραματιστούν με υπερκινητικότητα και ελλειμματική προσοχή, τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα της ΔΕΠΥ (Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής/Υπερκινητικότητας), και τα παιδιά μπορεί να λάβουν εσφαλμένη διάγνωση, εάν οι κηδεμόνες και οι γιατροί δεν αντιληφθούν τις επιπτώσεις του τραύματος στην ανάπτυξη.

Παιδιά που έχουν βιώσει τραύμα μπορεί, επίσης, να κατακλύζονται από συναισθήματα και να δυσκολεύονται να αντιμετωπίσουν το απρόσμενο ή το απροσδόκητο, το μη προγραμματισμένο. Η ανάγκη τους για έλεγχο μπορεί να ερμηνευτεί ως «χειραγώγηση» ή ως επιμονή να γίνονται τα πάντα με τον τρόπο τους. Η μετάβαση από μια δραστηριότητα σε άλλη μπορεί να αποτελέσει πρόκληση. Όταν αυτές οι επιθετικές αντιδράσεις είναι έντονες και οι τραυματικές αντιδράσεις δεν λαμβάνονται υπόψη, μπορεί να διαγνωστούν εσφαλμένα ως «αντιδραστική διαταραχή» ή «διαλείπουσα εκρηκτική διαταραχή». Αυτοί οι όροι δεν λαμβάνουν υπόψη ότι οι αντιδράσεις του παιδιού μπορεί να ήταν κατάλληλες στο πλαίσιο του τραυματικού γεγονότος, ακόμα κι αν δεν είναι πλέον κατάλληλες σήμερα.

Τι μπορούν να κάνουν οι ανάδοχοι και οι θετοί γονείς για να βοηθήσουν

Παιδιά που έχουν υιοθετηθεί ή βρίσκονται σε ανάδοχη φροντίδα έχουν συχνά βιώσει τραυματικές εμπειρίες. Μπορεί να αντιλαμβάνονται και να αντιδρούν σε απειλές που περνούν απαρατήρητες από άλλους, ενώ ο εγκέφαλός τους παραμένει συνεχώς «σε εγρήγορση». Πολλά παιδιά δεν έχουν μάθει ποτέ να βασίζονται σε σταθερούς και αξιόπιστους ενήλικες, με αποτέλεσμα οι συμβατικές μεθόδοι γονικής μέριμνας να μην είναι αποτελεσματικές. Είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι αυτά τα συναισθήματα μπορεί να εκδηλώνονται προς εσάς, χωρίς όμως να σας αφορούν άμεσα. Πρόκειται για αντιδράσεις στα τραύματα του παρελθόντος. Ορισμένες χρήσιμες συμβουλές:

Στρατηγικές που μπορούν να βοηθήσουν εσάς και το παιδί σας να προσαρμοστείτε στις επιπτώσεις ενός τραυματικού γεγονότος

Μάθετε να αναγνωρίζετε και να αποφεύγετε (ή να μετριάζετε) τους «πυροδοτητές». Ανακαλύψτε τι αποσπά την προσοχή ή τι προκαλεί άγχος στο παιδί σας. Προσπαθήστε να τα ελαχιστοποιήσετε.
Δημιουργήστε ρουτίνες για το παιδί σας (για την ημέρα, για τα γεύματα, για τον ύπνο), έτσι ώστε να ξέρει τι να περιμένει.
Δώστε στο παιδί μια αίσθηση ελέγχου μέσα από απλές επιλογές. Να σέβεστε τις αποφάσεις του παιδιού σας.
Μην παίρνετε προσωπικά τις συμπεριφορές του παιδιού σας.
Προσπαθήστε να μένετε ήρεμοι. Βρείτε τρόπους να αντιδράτε σε εκρήξεις χωρίς να χειροτερεύετε την κατάσταση. Χαμηλώστε τη φωνή σας. Μη φωνάζετε ή δείχνετε επιθετικότητα. Μην κοιτάτε επίμονα ή κατευθείαν το παιδί σας για πολύ καιρό. Κάποια παιδιά το βλέπουν αυτό ως απειλή.
Παραμείνετε διαθέσιμοι και πάντα να ανταποκρίνεστε, όταν το παιδί σας σας κρατά σε απόσταση.
Αποφύγετε την πειθαρχία που χρησιμοποιεί σωματική τιμωρία. Για ένα παιδί που έχει κακοποιηθεί, αυτό μπορεί να προκαλέσει πανικό και ανεξέλεγκτη συμπεριφορά.
Αφήστε το παιδί σας να νιώσει, όπως νιώθει. Διδάξτε το παιδί σας λέξεις για να περιγράφει τα συναισθήματά του, όταν είναι ήρεμο, λέξεις που μπορεί να χρησιμοποιήσει, όταν αναστατώνεται. Δείξτε του αποδεκτούς τρόπους να διαχειρίζεται τα συναισθήματά του. Έπειτα, επαινέστε το για την έκφραση των συναισθημάτων του ή για το ότι ηρέμησε.
Να είστε σταθεροί, προβλέψιμοι, στοργικοί και υπομονετικοί. Με τον καιρό, αυτό δείχνει στο παιδί σας ότι οι άλλοι μπορούν να είναι αξιόπιστοι και να παραμείνουν δίπλα του για να το βοηθήσουν. Μπορεί να προϋπήρχαν χρόνια τραύματος ή κακοποίησης για να φτάσει το παιδί στην τωρινή του ψυχική κατάσταση. Το να μάθει ξανά να εμπιστεύεται δεν πρόκειται να συμβεί σε μια νύχτα — ούτε σύντομα.
Ζητήστε βοήθεια, όταν έχετε ανησυχίες, ερωτήσεις ή αντιμετωπίζετε δυσκολίες. Υπάρχουν αποδεδειγμένες θεραπείες για να βοηθήσουν τα παιδιά και τους γονείς να προσαρμοστούν στις επιπτώσεις του τραύματος. Παιδοψυχίατροι και θεραπευτές μπορούν να προτείνουν ιδέες για τους λόγους που το παιδί σας αντιδρά με συγκεκριμένους τρόπους, καθώς και αποτελεσματικές μεθόδους. Μερικές φορές, τα φάρμακα, όταν χρησιμοποιούνται σωστά, μπορούν να βοηθήσουν στη διαχείριση των συμπτωμάτων και να κάνουν δυνατή την εκμάθηση νέων τρόπων.

Η εκμάθηση της εμπιστοσύνης μετά το τραύμα

Όλα τα νεογέννητα μωρά είναι αβοήθητα και εξαρτώμενα. Σταθεροί και στοργικοί φροντιστές βοηθούν τα μωρά να μάθουν να εμπιστεύονται τους άλλους και να νιώθουν πολύτιμα και άξια αγάπης. Αυτό είναι σημαντικό για την υγιή ανάπτυξη. Δεν μπορούμε να ευδοκιμήσουμε χωρίς τη βοήθεια των άλλων. Αυτό ισχύει περισσότερο, όταν οι καιροί είναι δύσκολοι.

Υποστηρικτικοί και στοργικοί ενήλικες μπορούν να βοηθήσουν ένα παιδί να αναρρώσει από τραυματικές εμπειρίες. Κάποια παιδιά μπορεί να μην είχαν ποτέ τη βοήθεια ενήλικων στο παρελθόν και μπορεί να μην γνωρίζουν ότι οι ενήλικες μπορούν να βοηθήσουν ή ότι μπορούν να εμπιστευτούν. Μπορεί να αντισταθούν στη βοήθεια των άλλων. Η έλλειψη εμπιστοσύνης στους ενήλικες μπορεί να ερμηνευτεί λανθασμένα ως ασέβεια προς την εξουσία. Αυτό μπορεί να προκαλέσει προβλήματα στο σπίτι και στο σχολείο. Μπορεί, επίσης, να δυσκολέψει τη μάθηση.

Μπορεί να είναι δύσκολο να καταλάβετε αν το παιδί ς επηρεάζεται από τραύμα και πόσο. Τα παιδιά που έχουν υποστεί κακοποίηση μπορεί να αποσύρονται από τους ανθρώπους και να φαίνονται ντροπαλά και φοβισμένα. Μπορεί, επίσης, να είναι πολύ φιλικά με όλους όσους συναντούν. Μπορεί να παραβιάζουν προσωπικά όρια και να εκθέτουν τον εαυτό τους σε κίνδυνο περαιτέρω κακοποίησης. Αυτά τα παιδιά ακροβατούν ανάμεσα στο «μην εμπιστεύεσαι κανέναν» και το «εμπιστεύσου όλους, αλλά όχι πολύ».

Μην ξεχνάτε ότι…

Τα παιδιά είναι ιδιαίτερα ανθεκτικά και κάνουν ό,τι καλύτερο μπορούν με αυτά που τους έχουν δοθεί. Είναι δουλειά μας να τους παρέχουμε τα εργαλεία που χρειάζονται και να τους καθοδηγούμε, καθώς μεγαλώνουν. Μπορεί να είναι μια αργή διαδικασία με πολλά εμπόδια, αλλά οι ανταμοιβές αξίζουν την προσπάθεια. Κατανοώντας ότι οι προηγούμενες εμπειρίες του παιδιού σας έχουν επηρεάσει τον τρόπο που βλέπει και αντιδρά στον κόσμο του, έχετε κάνει τα πρώτα βήματα για να δημιουργήσετε έναν ασφαλέστερο και υγιέστερο κόσμο για το παιδί σας.