Ανατροφή εφήβων με ΔΕΠ-Υ

Η επίτευξη της ανεξαρτησίας αποτελεί βασικό αναπτυξιακό στόχο της εφηβείας.

Ο/Η έφηβός/ής σας με ΔΕΠ-Υ θα αισθάνεται την ανάγκη για ανεξαρτησία τόσο έντονα όσο και οι συνομήλικοί του/της χωρίς ΔΕΠ-Υ, αλλά η παρορμητικότητα και η απροσεξία μπορεί να σημαίνουν πιο αργή πρόοδο προς αυτόν τον στόχο. Συγκεκριμένα, ίσως χρειαστεί να:

• Αποφύγετε την αφαίρεση προνομίων ως απάντηση σε παραβιασμένο κανόνα. Να γνωρίζετε ότι η παρατεταμένη αφαίρεση προνομίων προκαλεί δυσαρέσκεια και έχει ελάχιστη εκπαιδευτική αξία.
• Προσπαθήστε να είστε διαρκώς το πρότυπο υπεύθυνης συμπεριφοράς. Κατατμήστε τις εργασίες, τις δουλειές και τις αρμοδιότητες που έχει αναλάβει το παιδί σας σε μικρότερα μέρη. Ανταμείψτε το, όταν τα καταφέρνει.
• Προσπαθήστε να διδάξετε στο έφηβο παιδί σας και το ζήτημα της ανάληψης υποχρεώσεων που πρέπει να έχει αλλά και της ανάληψης της ευθύνης που, επίσης, πρέπει να έχει για τις πράξεις του.

Άμεση αντιμετώπιση των ανησυχιών σας

Είναι εύκολο να φανταστεί κανείς ότι ένας έφηβος θα δυσαρεστηθεί με μια απαγόρευση κυκλοφορίας στις 10:00 μ.μ., εάν οι φίλοι του, για παράδειγμα, έχουν δικαίωμα να βρίσκονται έξω μέχρι τα μεσάνυχτα. Συζητήστε, λοιπόν, με το παιδί σας τις δικιές σας ανησυχίες, εξηγήστε πώς λειτουργείτε μέσα στην οικογένειά σας, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι άλλες οικογένειες δεν λειτουργούν σωστά, και δηλώστε του τους δικούς σας φόβους, ακούστε όμως με την ίδια προσήλωση και τους δικούς του.

Μπορεί να σας ανησυχεί ότι τα πάρτι ίσως βγουν εκτός ελέγχου μετά τις 10:00 μ.μ., μια ώρα κατά την οποία έχετε παρατηρήσει ότι η παρορμητικότητα των εφήβων με ΔΕΠ-Υ συνήθως αυξάνεται, ή ότι οι καταστάσεις μπορεί αν βγουν εκτός ελέγχου, εάν περάσει η επίδραση της φαρμακευτικής αγωγής που λαμβάνει ένας έφηβος με ΔΕΠ-Υ. Εάν ο/η έφηβός/ή σας πιστεύει ότι είναι έτοιμος/η να αναλάβει την ευθύνη για πράγματα που δεν έχετε συμφωνήσει, όπως για την παραμονή του έξω μέχρι πιο αργά, και έχετε κάνει τις απαραίτητες προσαρμογές για να εξασφαλίσετε την επιτυχία της συνεννόησης (όπως το να αλλάξετε τη φαρμακευτική του αγωγή, αν απαιτείται), αλλά και της προσοχής που πρέπει να επιδεικνύει, τότε αναθεωρήστε και εσείς τις αποφάσεις και να είστε πιο ευέλικτοι, όπως για παράδειγμα να επεκτείνετε κατά μια ώρα την παραμονή του εκτός σπιτιού. Εάν επιστρέψει στο σπίτι εγκαίρως χωρίς ενδείξεις επικίνδυνης συμπεριφοράς, επαινέστε τον/την και ανταμείψτε τον/την με τη μονιμοποίηση αυτής της νέας συνθήκης που συναποφασίσατε. Προχωρώντας με αυτά τα μικρά βήματα, μπορείτε να συνεχίσετε να χτίζετε μια αμοιβαία εμπιστοσύνη και σεβασμό — ζωτικής σημασίας για την αυτοεκτίμηση του έφηβου παιδιού σας.

Παροχή δομημένου προγράμματος και συνεχούς υποστήριξης

Κατά τα πρώτα χρόνια ζωής του παιδιού σας, παρακολουθούσατε ενεργά τη συμπεριφορά του, στο σπίτι, στο σχολείο και στις κοινωνικές συναναστροφές. Τώρα που ο/η έφηβός/ή σας γίνεται πιο ανεξάρτητος/η, μπορεί να νιώθετε ότι είναι καιρός να σταματήσετε αυτόν τον τύπο παρακολούθησης. Ωστόσο, πολλά έφηβα παιδιά με ΔΕΠ-Υ συνεχίζουν να χρειάζονται περισσότερη γονεϊκή παρακολούθηση και δομημένο πρόγραμμα που παρέχει ασφάλεια.

Ενώ για τους γονείς πολλών άλλων 15χρονων παιδιών είναι καλύτερο να αρχίσουν να αποσύρονται από τον καθημερινό έλεγχο και να πιστέψουν στην ανεξαρτησία των παιδιών τους, αφήνοντάς τα να διαχειριστούν μόνα τους κάποιες καταστάσεις, ένα έφηβο παιδί με ΔΕΠ-Υ μπορεί ακόμα να χρειάζεται συνεχή παρακολούθηση για να βεβαιωθείτε ότι μπορεί να ανταπεξέλθει μόνο του σε δραστηριότητες, όπως το να ολοκληρώνει τις εργασίες του και τις παραδίδει εγκαίρως.

Ενώ άλλοι γονείς μπορεί να γίνονται πιο χαλαροί όσον αφορά το πού βρίσκονται τα μεγαλύτερα έφηβα παιδιά τους κάθε λεπτό, εσείς μπορεί να έχετε λόγο να συνεχίσετε να παρακολουθείτε πού βρίσκεται το έφηβο παιδί σας, με ποιον, τι κάνει και πότε θα επιστρέψει στο σπίτι, ειδικά όταν αισθάνεστε ότι μπορεί να βρίσκεται σε μια επικίνδυνη κατάσταση που μπορεί να είναι δύσκολο να διαχειριστεί. Βέβαια επειδή η παρακολούθηση είναι απαραίτητη, πρέπει να γίνεται με τρόπο που σέβεται και τον/την έφηβο/η και τις αναπτυξιακές του/της ανάγκες.

Καθιέρωση και εφαρμογή κανόνων

Οποιοδήποτε παιδί στην εφηβεία μπορεί να έχει ένα επιθετικό ύφος, και η αντίσταση του παιδιού σας στη συνεχή παρακολούθηση μπορεί να οδηγήσει πολλές φορές στο να δοκιμάζονται τα όρια, σε διαπραγματεύσεις και πιθανώς ακόμα και σε μια επαναστατική συμπεριφορά. Εάν, ωστόσο, καθορίσετε 4 ή 5 μη διαπραγματεύσιμους κανόνες βασισμένους σε θέματα που θεωρείτε ουσιώδη για την οικογένειά σας και σεβαστείτε ταυτόχρονα και την ανάγκη ανεξαρτητοποίησης των παιδιών στην εφηβεία, τότε οι εντάσεις μπορεί να αποφευχθούν.

Μπορείτε να αποφασίσετε, για παράδειγμα, ότι η χρήση παράνομων ναρκωτικών οποιουδήποτε είδους δεν θα γίνεται ανεκτή στο σπίτι σας. Τέτοιου είδους αυστηροί και μη διαπραγματεύσιμοι κανόνες θα πρέπει να ισχύουν μόνο για ζητήματα που αφορούν την ασφάλεια ή τη σωστή λειτουργία της οικογένειας.

Όταν έχετε καθορίσει τους 4 ή 5 βασικούς κανόνες, γράψτε τους και συζητήστε τους με τον/την έφηβό/ή σας. Εξηγήστε ότι η εμπιστοσύνη που χτίζεται μέσω της τήρησης αυτών των κανόνων μπορεί να ανοίξει τον δρόμο για διαπραγμάτευση των άλλων ελευθεριών που επιθυμεί. Συζητήστε τις ανταμοιβές για την τήρηση των κανόνων (π.χ. προνόμια σε άλλους τομείς) και τις συνέπειες (π.χ. αυξημένους περιορισμούς) για την παραβίαση αυτών των κανόνων. Εφαρμόστε αυτούς τους κανόνες με συνέπεια. Παρατηρήστε τον έφηβο να κάνει κάτι καλό. Μην ξεχνάτε ότι η επιβράβευση είναι πολύ πιο ισχυρή από τις αρνητικές συνέπειες.

Διαπραγμάτευση με τον έφηβό σας

Μόλις ο/η έφηβος/η σάς αποδείξει ότι μπορεί να ακολουθήσει αυτούς τους λίγους βασικούς κανόνες, πιθανότατα θα νιώθετε πιο άνετα όταν διαπραγματεύεστε άλλα ζητήματα. Η διαπραγμάτευση βασίζεται στην υπόθεση ότι, καθώς ο έφηβος ωριμάζει, θα αναλαμβάνει πιο ενεργό ρόλο στον καθορισμό των κανόνων που διέπουν τη ζωή του. Είναι σημαντικό να καταστήσετε σαφές ότι, ως γονείς, εσείς έχετε την τελική ευθύνη για τους κανόνες και τις συνέπειες.

Ένας καλός τρόπος για να διαπραγματευτείτε κανόνες ή λύσεις σε οικογενειακές συγκρούσεις είναι η χρήση μιας τεχνικής που ονομάζεται εκπαίδευση στην επίλυση προβλημάτων. Αυτή η τεχνική αποτελείται από τα ακόλουθα βήματα:

• Προσδιορίστε το πρόβλημα και τις επιπτώσεις του.
• Βρείτε μια ποικιλία πιθανών λύσεων.
• Επιλέξτε την καλύτερη λύση.
• Σχεδιάστε πώς θα εφαρμόσετε τη λύση.
• Επαναδιαπραγματευτείτε μια νέα λύση, εάν είναι απαραίτητο.

Όταν προσπαθείτε για πρώτη φορά να λύσετε προβλήματα με αυτόν τον τρόπο, είναι καλύτερα να ξεκινήσετε με ζητήματα που είναι σημαντικά αλλά όχι συναισθηματικά έντονα για τον/την έφηβο/η ή για εσάς. Τελικά, μπορεί να γίνετε τόσο επιδέξιοι σε αυτή τη λογική μορφή επίλυσης προβλημάτων, ώστε εσείς και ο/η έφηβός/ή σας να μπορείτε να επιλύετε διαφωνίες επί τόπου, στις περισσότερες περιπτώσεις, χρησιμοποιώντας ανεπίσημες εκδοχές αυτής της τεχνικής.

Καθορισμός κατάλληλων συνεπειών

Θα πρέπει να «μείνετε σταθεροί» στην εφαρμογή των κανόνων και των διαδικασιών που έχετε ήδη συμφωνήσει όλοι. Δώστε ανταμοιβές και επιβάλλετε συνέπειες με σταθερότητα και αμέσως μετά την εμφάνιση της συμπεριφοράς.

Οι προσυμφωνημένες απώλειες προνομίων, για παράδειγμα, μπορεί να είναι η προσωρινή απώλεια του δικαιώματος παραμονής επιπλέον ώρας εκτός σπιτιού, επειδή ο/η έφηβος/η καθυστέρησε χωρίς να ενημερώσει ή επειδή το έκανε επανειλημμένα. Όσο πιο στενή είναι η σύνδεση μεταξύ της συμπεριφοράς και των συνεπειών, τόσο το καλύτερο. Προσπαθήστε να αφήσετε αυτές τις προαποφασισμένες συνέπειες να αντικαταστήσουν τις διαφωνίες, τις κατηγορίες, τις φωνές ή τις μικροεπιπλήξεις. Κρατήστε τις συγκρούσεις και τα συναισθήματα εκτός. Απλώς δώστε την κατάλληλη απάντηση για να διατηρήσετε την οικογενειακή ζωή σχετικά ευχάριστη και αισιόδοξη.

Ενθάρρυνση θετικής στάσης και διαμοιρασμός χρόνου ανάπαυσης

Έρευνες υποδεικνύουν ότι η παρουσία ενός πλήρως υποστηρικτικού ενήλικα στη ζωή ενός παιδιού με ΔΕΠ-Υ είναι ένας από τους βασικούς παράγοντες που καθορίζουν τη μελλοντική επιτυχία του παιδιού. Βεβαιωθείτε ότι επενδύετε ποιοτικό χρόνο με τον/την έφηβό/ή σας — και κάντε το διασκεδαστικό και ουσιαστικό και για τους δύο σας.

Μερικές φορές, όταν τα πράγματα γίνονται πολύ δύσκολα στο σπίτι, είναι καλή ιδέα να κάνετε ένα διάλειμμα μεταξύ σας. Ένα σαββατοκύριακο εκτός σπιτιού ή αποστασιοποιημένοι μπορεί να σας βοηθήσει να συνειδητοποιήσετε ότι τα προβλήματά σας στο σπίτι μπορούν να λυθούν και μπορεί να σας δώσει τον χώρο που χρειάζεστε για να διατηρήσετε μια υγιή σχέση. Οι γονείς χρειάζονται επίσης υποστήριξη!

Καθώς ο/η έφηβος/η εξερευνά τις νέες επιλογές που του/της είναι πλέον προσβάσιμες, αναπόφευκτα θα πάρει κάποιες σωστές και λάθος αποφάσεις. Αυτό είναι ένα φυσιολογικό και σημαντικό βήμα για να γίνει ένας/μία υπεύθυνος/η ενήλικας.