Πολλά παιδιά που βρίσκονται στο φάσμα αυτισμού μπορεί να εμφανίζουν διαφορές στην ανάπτυξη κατά τη βρεφική και νηπιακή τους ηλικία, ειδικά στις κοινωνικές και γλωσσικές δεξιότητες.

Μπορεί να υπάρχουν κάποιες καθυστερήσεις στην ομιλούμενη γλώσσα ή διαφορές στον τρόπο που αλληλεπιδρούν με τους συνομηλίκους τους. Ωστόσο, τα παιδιά στο φάσμα του αυτισμού συνήθως κάθονται, μπουσουλούν και περπατούν εγκαίρως. Έτσι, οι πιο λεπτές διαφορές στην ανάπτυξη των χειρονομιών (όπως το να δείχνουν), οι διαφορές που εντοπίζονται στο παινίδι μίμησης και η ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων συχνά περνούν απαρατήρητες από τις οικογένειες και τους γιατρούς.

Ακολουθούν πληροφορίες σχετικά με τα πρώιμα σημεία αυτισμού σε μικρά παιδιά.

Καθυστέρηση ή έλλειψη κοινής προσοχής

Μία από τις πιο σημαντικές αναπτυξιακές διαφορές μεταξύ παιδιών με αυτισμό και παιδιών εκτός φάσματος αυτισμού είναι η καθυστέρηση ή η έλλειψη κοινής προσοχής. Η κοινή προσοχή αναφέρεται στην ικανότητα ενός παιδιού να μοιράζεται την προσοχή του με ένα άλλο άτομο προς το ίδιο αντικείμενο ή γεγονός, για παράδειγμα όταν δείχνει κάτι με το δάχτυλο ή κοιτάζει εκεί που κοιτάζει ένας γονέας. Στην πραγματικότητα, καθυστερήσεις σε αυτές τις δεξιότητες παρατηρούνται σε πολλά παιδιά με αυτισμό. (Mundy, 2018)

Τι είναι η κοινή προσοχή;

Η κοινή προσοχή είναι η εναλλαγή βλέμματος μεταξύ ενός αντικειμένου ή γεγονότος και ενός άλλου ατόμου και η σύνδεση με αυτό το άτομο. Η εστίαση ή αλλιώς η δεξιότητα κοινής προσοχής αποτελεί θεμέλιο για τις μεταγενέστερες κοινωνικές και επικοινωνιακές δεξιότητες. Η δεξιότητα κατανόησης αμοιβαίων κοινωνικών αλληλεπιδράσεων, όπως η ανταλλαγή πολλών συναισθηματικών εκφράσεων, ήχων και άλλων χειρονομιών, ονομάζεται αμοιβαία κοινωνική αλληλεπίδραση.

Στάδια κοινής προσοχής σε βρέφη και νήπια

Υπάρχουν διάφορα στάδια στην ανάπτυξη της κοινής προσοχής κατά την πρώιμη παιδική ηλικία, και αυτά τα στάδια παρέχουν μια συγκριτική εικόνα της πώς τα παιδιά με τυπική ανάπτυξη μαθαίνουν να μοιράζονται την προσοχή τους με άλλους. Στους 8–10 μήνες περίπου, τα βρέφη συνήθως ανταποκρίνονται σε κοινή προσοχή, όπως όταν καταλαβαίνουν το νόημα του να δείχνει κάποιος προς ένα αντικείμενο· γύρω στους 13–18 μήνες, αρχίζουν να πρωτοβουλούν για κοινή προσοχή, δηλαδή να δείχνουν κάτι που τα ενδιαφέρει σε έναν ενήλικα και να εναλλάσσουν το βλέμμα ανάμεσα στο αντικείμενο και τον ενήλικα. Στα παιδιά με διαταραχή αυτιστικού φάσματος όμως, αυτά τα στάδια συχνά καθυστερούν ή δεν εμφανίζονται με τον ίδιο τρόπο όπως στα παιδιά εκτός φάσματος, με αποτέλεσμα να υπάρχει δυσκολία στην κοινωνική αλληλεπίδραση και την επικοινωνία (τις διαφορές αυτές περιγράφουν βιβλιογραφικές μελέτες για την κοινή προσοχή στα πρώτα χρόνια της ζωής).

Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (WHO), η παρακολούθηση της ανάπτυξης του παιδιού ως μέρος της ρουτίνας υγειονομικής περίθαλψης — συμπεριλαμβανομένης της παρατήρησης δεξιοτήτων όπως η κοινή προσοχή — είναι σημαντική για την έγκαιρη αναγνώριση και υποστήριξη παιδιών με αυτισμό, ώστε να παρέχεται υποστήριξη σύμφωνα με τις ανάγκες τους

Χρήση και κατανόηση χειρονομιών, όπως η ένδειξη με το δάχτυλο

Μέχρι την ηλικία 12 μηνών

Τα περισσότερα παιδιά μπορούν να κοιτάξουν αμέσως προς την κατεύθυνση ενός αντικειμένου που δείχνει ο γονέας. Στη συνέχεια κοιτούν πίσω στον γονέα και μιμούνται την έκφρασή του, που συνήθως είναι ένα χαμόγελο.
Τα παιδιά με διαταραχή αυτιστικού φάσματος μπορεί να φαίνεται ότι αγνοούν τον γονέα. Αυτό μπορεί να προκαλέσει στους γονείς ανησυχία για την ακοή του παιδιού τους.

Μέχρι την ηλικία 15 μηνών

Τα περισσότερα παιδιά μπορούν να δείξουν αντικείμενα που θέλουν και βρίσκονται εκτός εμβέλειας.
Ένα παιδί με διαταραχή αυτιστικού φάσματος μπορεί, αντίθετα, να πιάσει το χέρι του γονέα και να τον οδηγήσει στο αντικείμενο χωρίς να κάνει, ή να έχει ελάχιστη, οπτική επαφή. Μερικές φορές το παιδί μπορεί ακόμη και να τοποθετήσει το χέρι του γονέα πάνω στο ίδιο το αντικείμενο.

Μέχρι την ηλικία 18 μηνών

Τα περισσότερα παιδιά δείχνουν με το δάχτυλο αντικείμενα που τα ενδιαφέρουν. Κοιτούν εναλλάξ το αντικείμενο και τον γονέα για να βεβαιωθούν ότι αυτός/αυτή έχει προσέξει το ίδιο πράγμα με αυτά.
Παιδιά με διαταραχή αυτισμού συχνά δείχνουν ένα αντικείμενο, επειδή θέλουν ο γονέας να το πάρει γι' αυτά, όχι επειδή θέλουν να το δουν μαζί με τον γονέα.

Καθυστερήσεις και διαφορές στην ανάπτυξη του λόγου

Σχεδόν όλα τα παιδιά με αυτισμό παρουσιάζουν καθυστερήσεις στη λεκτική επικοινωνία και στον προφορικό λόγο. Για παράδειγμα, μπορεί να παρατηρήσετε διαφορές, όπως:

Η χρήση ετικετών/ονομασιών

Ένα παιδί με αυτισμό μπορεί να χρησιμοποιεί λέξεις για να ονομάσει πράγματα, αλλά να δυσκολεύεται να τις χρησιμοποιήσει για να ζητήσει κάτι ή να επικοινωνήσει με άλλους. Συχνά, ένα παιδί μπορεί να λέει πρώτα λέξεις για αντικείμενα ή παιχνίδια και να χρησιμοποιεί αργότερα λέξεις για άτομα ή μέλη της οικογένειας.

Επαναλαμβανόμενος λόγος και ηχολαλία

Τα περισσότερα μικρά παιδιά περνούν μια φάση όπου επαναλαμβάνουν ό,τι ακούνε. Τα παιδιά με αυτισμό μπορεί να επαναλαμβάνουν ό,τι ακούνε για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα. Μπορεί, επίσης, να επαναλαμβάνουν διαλόγους από ταινίες ή συζητήσεις με τον τόνο φωνής που τα άκουσαν. Αυτό ονομάζεται «ηχολαλία» ή «επαναλαμβανόμενος λόγος».

Μερικά παιδιά που διαγιγνώσκονται αργότερα στο Φάσμα Αυτισμού μπορεί να φαίνεται ότι είχαν φτάσει τα γλωσσικά ορόσημα της ηλικίας τους κατά τα πρώτα χρόνια. Ωστόσο, η χρήση της γλώσσας τους μπορεί να είναι ασυνήθιστη. Για παράδειγμα, μπορεί να μιλούν περισσότερο σαν ενήλικες παρά σαν μικρά παιδιά.

Οπισθοδρόμηση στα αναπτυξιακά ορόσημα και τις δεξιότητες

Στην Αμερική περίπου 25% των παιδιών που διαγιγνώσκονται αργότερα με αυτισμό μπορεί να αναπτύξουν ορισμένες γλωσσικές δεξιότητες ,τις οποίες ξαφνικά ή σταδιακά παύουν να χρησιμοποιούν. Συνήθως, αυτό μπορεί να συμβεί μεταξύ 15 και 24 μηνών. Μπορεί, επίσης, να γίνουν πιο απομονωμένα κοινωνικά. Αυτή η αλλαγή ονομάζεται οπισθοδρόμηση δεξιοτήτων.

Περίπου 10–30% των παιδιών με αυτισμό στην Ευρώπη μπορεί να αναπτύξουν ορισμένες γλωσσικές ή κοινωνικές δεξιότητες, τις οποίες ξαφνικά ή σταδιακά παύουν να χρησιμοποιούν μεταξύ 15 και 30 μηνών. Παράλληλα, μπορεί να γίνουν πιο απομονωμένα κοινωνικά. Αυτή η αλλαγή ονομάζεται οπισθοδρόμηση δεξιοτήτων και είναι σημαντικό οι γονείς να την παρατηρούν και να ενημερώνουν τον παιδίατρο ή τον ειδικό ανάπτυξης του παιδιού για κατάλληλη υποστήριξη. (WHO, 2023)

Παρακολούθηση νηπίων στο Φάσμα Αυτισμού

Η Αμερικανική Ακαδημία Παιδιατρικής συνιστά όλα τα παιδιά να ελέγχονται για αυτισμό κατά τον πλήρη ιατρικό έλεγχο στους 18 και 24 μήνες, πέρα από την καθιερωμένη παρακολούθηση της ανάπτυξης. Έρευνες δείχνουν ότι η έναρξη ενός προγράμματος παρέμβασης το συντομότερο δυνατό μπορεί να βελτιώσει τα αποτελέσματα για πολλά παιδιά στο φάσμα του αυτισμού.

Στην Ελλάδα και σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες, συνιστάται η συστηματική παρακολούθηση της ανάπτυξης των παιδιών. Στην Ελλάδα δεν υπάρχει προς το παρόν μια ενιαία κυβερνητική οδηγία που να καθορίζει ότι όλα τα παιδιά πρέπει να ελέγχονται υποχρεωτικά για αυτισμό σε συγκεκριμένες ηλικίες (όπως π.χ. στους 18 και 24 μήνες), όπως ισχύει σε μερικές άλλες χώρες. Παρ’ όλα αυτά, οι εθνικές πρωτοβουλίες για πρώιμη ανίχνευση και υποστήριξη στην προσχολική ηλικία δείχνουν την αναγκαιότητα να εντοπίζονται έγκαιρα σημάδια ανάπτυξης και πιθανές ενδείξεις αυτισμού, ώστε τα παιδιά να παραπέμπονται για αξιολόγηση και υποστήριξη το συντομότερο δυνατό. (Υπουργείο Εργασίας και Κοινωνικών Υποθέσεων, στο πλαίσιο σχεδίου δράσης για την πρώιμη παιδική παρέμβαση)

Μην ξεχνάτε ότι…

Αν έχετε ανησυχίες σχετικά με το πώς παίζει, μαθαίνει, μιλάει, συμπεριφέρεται ή κινείται το παιδί σας, συζητήστε με τον/την παιδίατρό σας. Θυμηθείτε ότι εσείς γνωρίζετε καλύτερα το παιδί σας και οι ανησυχίες σας είναι σημαντικές.

Μαζί, εσείς και ο/η παιδίατρός σας θα βρείτε τον καλύτερο τρόπο να βοηθήσετε το παιδί σας. Η έγκαιρη δράση μπορεί να κάνει μεγάλη διαφορά στην ανάπτυξη του παιδιού σας.