Αν υπάρχει υποψία για διαταραχή αυτιστικού φάσματος, τι κάνουμε;

Τα παιδιά αναπτύσσονται γρήγορα τα πρώτα χρόνια της ζωής τους. Αν έχετε ερωτήσεις για την ανάπτυξή τους ή παρατηρείτε σημαντικές αποκλίσεις από τα αναμενόμενα αναπτυξιακά ορόσημα για την ηλικία τους, είναι σημαντικό να αναζητήσετε απαντήσεις και να κάνετε περαιτέρω αξιολόγηση. Αν υποψιάζεστε μια πιθανή διάγνωση, συζητήστε με τον/την παιδίατρό σας για να γίνει μια διαγνωστική αξιολόγηση.

Τρόποι για να υποστηρίξετε το παιδί σας, ενώ περιμένετε μια αξιολόγηση για πιθανή διαταραχή φάσματος αυτισμού

«Στην Ελλάδα, τα ραντεβού αξιολόγησης για πιθανές νευροαναπτυξιακές διαταραχές, όπως το φάσμα του αυτισμού, συχνά καθυστερούν, με αποτέλεσμα οι οικογένειες να περιμένουν αρκετό χρόνο πριν λάβουν διάγνωση και καθοδήγηση για παρεμβάσεις. Είναι σημαντικό, ενώ περιμένετε, να παρατηρείτε την ανάπτυξη του παιδιού και να καταγράφετε ερωτήματα για τον παιδίατρο (AutismAP, 2020). Ωστόσο, υπάρχουν πολλά βήματα που μπορείτε να κάνετε για να υποστηρίξετε το παιδί σας ακόμα και πριν από τη διαγνωστική αξιολόγηση:

1. Παραπομπή σε προγράμματα που υποστηρίζουν την παιδική ανάπτυξη

• Αν το παιδί σας είναι κάτω από 3 ετών: Στην Ελλάδα υπάρχουν υπηρεσίες και δομές που στοχεύουν στην πρώιμη υποστήριξη και ανάπτυξη του παιδιού, ιδιαίτερα όταν υπάρχουν ανησυχίες για ανάπτυξη ή όταν χρειάζεται παρέμβαση.
• Προγράμματα πρώιμης παρέμβασης (Early Childhood Intervention – ECI): Υπάρχουν ειδικά προγράμματα πρώιμης παρέμβασης για βρέφη και νήπια που έχουν δυσκολίες στην ανάπτυξη ή είναι υψηλού κινδύνου ανάπτυξης. Αυτά παρέχουν υπηρεσίες όπως εργοθεραπεία, λογοθεραπεία, φυσιοθεραπεία, στήριξη γονέων και αξιολόγηση αναπτυξιακών δεξιοτήτων.

• Διάφοροι φορείς στην Ελλάδα απασχολούνται με τέτοια προγράμματα (π.χ. ΕΛΕΠΑΠ, AMIMONI, ALMA, κ.α.).

  Δομές προσχολικής φροντίδας:

• Υπάρχουν δημόσιοι και ιδιωτικοί βρεφικοί σταθμοί και βρεφονηπιακοί σταθμοί που παρέχουν και εκπαιδευτικό περιβάλλον, κοινωνικοποίηση, παιχνίδι και υποστήριξη ανάπτυξης.
• Υπάρχει πρόγραμμα στο οποίο οι οικογένειες μπορούν να αιτηθούν επιταγές (voucher) για πρόσβαση σε τέτοιες δομές, με οικονομική υποστήριξη εάν πληρούνται εισοδηματικά κριτήρια. (Υπουργείο Κοινωνικής Συνοχής)
• Αν το παιδί σας είναι 3 ετών ή μεγαλύτερο: Στην Ελλάδα η προσχολική εκπαίδευση είναι οργανωμένη έτσι ώστε τα παιδιά 4 και 5 ετών να φοιτούν στο Νηπιαγωγείο ως δίχρονη υποχρεωτική εκπαίδευση του σχολικού συστήματος.
• Για 3χρονα παιδιά λειτουργούν δομές όπως παιδικοί σταθμοί, βρεφονηπιακοί σταθμοί και ιδιωτικά προσχολικά προγράμματα που μπορούν να συμβάλουν στην κοινωνικοποίηση και ανάπτυξη δεξιοτήτων πριν από το νηπιαγωγείο.

Ειδική Αγωγή και Εκπαίδευση

• Εάν υπάρχει υποψία για ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες ή αναπτυξιακές δυσκολίες, το παιδί μπορεί να αξιολογηθεί από κατάλληλες υπηρεσίες και εφόσον πληροί τα κριτήρια, να εγγραφεί σε δομές ειδικής αγωγής/εκπαίδευσης (π.χ. Τμήματα Ένταξης, Παράλληλη στήριξη σε σχολεία).

• Η ένταξη στην ειδική εκπαίδευση γίνεται βάσει αξιολόγησης από τις ΚΕΔΑΣΥ (Κέντρα Διάγνωσης Αξιολόγησης και Υποστήριξης) και σχετικών εκπαιδευτικών υπηρεσιών (ESOS, 2025)

  Αν το παιδί σας είναι μεταξύ 3 και 5 ετών στην Ελλάδα ισχύει ότι:

• 3 ετών: Το παιδί μπορεί να συμμετέχει σε δομές φροντίδας και προσχολικής εκπαίδευσης (π.χ. παιδικοί/βρεφονηπιακοί σταθμοί· ιδιωτικά ή δημόσια κέντρα), αλλά δεν υπάρχει νομική υποχρέωση συμμετοχής στο νηπιαγωγείο (στο πλαίσιο του Υπουργείου Παιδείας)
• 4–5 ετών: Η φοίτηση στο νηπιαγωγείο είναι υποχρεωτική (νομοθετικά καλύπτει τώρα και τα 4χρονα, στο πλαίσιο του Υπουργείου Παιδείας & Άρθρο 33 του Ν. 4521/2018).

Ειδική Αγωγή: Παιδιά με ειδικούς εκπαιδευτικούς ή αναπτυξιακούς απαιτήσεις μπορούν να αξιολογηθούν και να υποστηριχθούν μέσω ειδικών υπηρεσιών/παρεμβάσεων, είτε εντός σχολικής τάξης είτε σε εξειδικευμένα προγράμματα.

1. Παραπομπή για θεραπεία σε εξωτερικό ιατρείο

Στην Ελλάδα, σύμφωνα με τροποποιήσεις που έχουν γίνει στον Ενιαίο Κανονισμό Παροχών Υγείας (ΕΚΠΥ) του ΕΟΠΥΥ, προβλέπεται ότι παιδίατροι μπορούν να συνταγογραφούν γνωματεύσεις για ειδικές θεραπείες όπως:

• Λογοθεραπεία
• Εργοθεραπεία
• Ψυχοθεραπεία
• Ειδική Διαπαιδαγώγηση

Για παιδιά και εφήβους έως 18 ετών. Αυτή η δυνατότητα θεσπίστηκε με αλλαγές στον ΕΚΠΥ με ΦΕΚ (π.χ. Β’ 6544/21‑12‑2022) και υποστηρίζεται από έγγραφα του ΕΟΠΥΥ.

Σε πρακτικό επίπεδο αυτό σημαίνει ότι ο παιδίατρος μπορεί να συμπληρώσει παραπεμπτικό/ιατρική γνωμάτευση για τις παραπάνω θεραπείες, ώστε οι γονείς να μπορούν να ζητήσουν αποζημίωση από τον ΕΟΠΥΥ σύμφωνα με τις διαδικασίες αποζημίωσης του Οργανισμού.

Σημείωση: Σε κάποιες περιπτώσεις έχει αναφερθεί ότι η εφαρμογή της δυνατότητας αυτής μπορεί να μην έχει πλήρως υλοποιηθεί για όλους τους παιδίατρους ή να απαιτείται ειδική εκπαίδευση/λειτουργική υποστήριξη ωστόσο, η δυνατότητα προβλέπεται νομοθετικά στον ΕΚΠΥ.

1. Λογοθεραπεία

   Η λογοθεραπεία είναι μια θεραπευτική παρέμβαση επικοινωνίας που βοηθά τα παιδιά να αναπτύξουν δεξιότητες λόγου, ομιλίας και κατανόησης. Με ιατρικό παραπεμπτικό από παιδίατρο, μπορείτε να ζητήσετε αποζημίωση για συνεδρίες.

2. Εργοθεραπεία

   Η εργοθεραπεία εστιάζει στη λειτουργική ανάπτυξη δεξιοτήτων του παιδιού, όπως αυτοφροντίδα, λεπτές κινητικές δεξιότητες και καθημερινές δραστηριότητες. Όπως με τη λογοθεραπεία, μπορείτε να ζητήσετε αποζημίωση μέσω ΕΟΠΥΥ με ιατρικό παραπεμπτικό.

3. Κάντε έλεγχο ακοής

   Ρωτήστε τον/την παιδίατρό σας αν έχει γίνει έλεγχος ακοής στο παιδί σας.
   Αν όχι, πολλά ιατρεία παιδίατρων μπορούν να πραγματοποιήσουν τον έλεγχο ακοής απευθείας. Εναλλακτικά, ο/η παιδίατρος μπορεί να σας παραπέμψει σε εξειδικευμένη μονάδα ή σε παιδο-ωτορινολαρυγγολόγο για να γίνει πλήρης αξιολόγηση της ακοής του παιδιού σας.

4. Συνεχίστε να ασχολείστε καθημερινά με το παιδί σας μέσω παιχνιδιού που του αρέσει

   Δημιουργήστε επαφή με το παιδί σας μέσα από το παιχνίδι. Ακολουθήστε το στις δραστηριότητες, στα αντικείμενα ή στα πρόσωπα που το ενδιαφέρουν. Όταν το παιδί εγγραφεί σε παιδικό σταθμό ή στην υποχρεωτική προσχολική εκπαίδευση, μπορείτε επίσης να εξετάσετε τη συμμετοχή του σε κάποιο κέντρο δημιουργικής απασχόλησης ή ομάδα παιχνιδιού. Εκεί θα έχει την ευκαιρία να έρθει σε επαφή με άλλα παιδιά της ίδιας ηλικίας και να αναπτύξει σημαντικές δεξιότητες επικοινωνίας. Ακόμη και λίγες ώρες αλληλεπίδρασης με συνομηλίκους κάθε εβδομάδα μπορούν να προσφέρουν σημαντικά οφέλη στην κοινωνική και συναισθηματική του ανάπτυξη.

Μάθετε για τον αυτισμό και την παιδική ανάπτυξη από αξιόπιστες πηγές

Τα παιδιά μαθαίνουν και αναπτύσσονται με πολλούς διαφορετικούς τρόπους. Αν και πολλά ακολουθούν μια παρόμοια πορεία, είναι σημαντικό να αφιερώσετε χρόνο για να μάθετε πώς αναπτύσσεται το παιδί σας και τι μπορεί να χρειαστεί για να ανθίσει. Σκεφτείτε να διαβάσετε βιβλία, να ακούσετε podcasts ή να μιλήσετε με άλλους γονείς για να εξερευνήσετε πώς εκδηλώνεται το φάσμα αυτισμού. Η απόκτηση γνώσεων για το φάσμα αυτισμού και την παιδική ανάπτυξη μπορεί να σας βοηθήσει να κατανοήσετε καλύτερα πώς να στηρίξετε το παιδί σας.

Η διαγνωστική αξιολόγηση για το Φάσμα Αυτισμού: τι να περιμένετε

Ο/Η παιδίατρός σας θα σας καθοδηγήσει αναφορικά με την διαδικασία αξιολόγησης για πιθανή διαταραχή αυτιστικού φάσματος. Η διαγνωστική αξιολόγηση θα περιλαμβάνει λεπτομερείς ερωτήσεις σχετικά με την υγεία και την ανάπτυξη του παιδιού σας. Θα περιλαμβάνει, επίσης παρατηρήσεις του παιδιού σας, καθώς παίζει και αλληλεπιδρά.

Ορισμένες διαγνωστικές αξιολογήσεις περιλαμβάνουν μια ομάδα ειδικών, όπως ψυχολόγους, λογοθεραπευτές, εργοθεραπευτές και ιατρούς, όπως ο παιδίατρος αναπτυξιολόγος.

Ο στόχος της αξιολόγησης είναι οι ειδικοί να κατανοήσουν καλύτερα το παιδί σας και τις ανάγκες του. Μπορείτε να βοηθήσετε, παρέχοντας πληροφορίες για το πώς βλέπετε το παιδί σας να παίζει, να αλληλεπιδρά και να επικοινωνεί. Αν το παιδί σας περνάει χρόνο με άλλους, όπως παππούδες, δασκάλους, γείτονες ή άλλα άτομα, θα ήταν χρήσιμο να μοιραστούν κι εκείνοι τις παρατηρήσεις τους από τον χρόνο που περνούν με το παιδί σας.

Η διάγνωση ΔΑΦ (Διαταραχή Αυτιστικού Φάσματος) βασίζεται σε όλες τις πληροφορίες που συλλέγονται από το ιστορικό του παιδιού σας, τις παρατηρήσεις και τις εξετάσεις (Δείτε «Πώς γίνεται η διάγνωση του Αυτισμού;»). Μετά την αξιολόγηση, οι δεξιότητες και οι ανάγκες του παιδιού σας θα εξεταστούν σε σχέση με τα κριτήρια του φάσματος αυτισμού, καθώς και με άλλες αναπτυξιακές διαφορές ή καθυστερήσεις. Αν το παιδί σας πληροί τα διαγνωστικά κριτήρια, θα του δοθεί η αντίστοιχη ιατρική διάγνωση, η οποία θα βοηθήσει στον προγραμματισμό κατάλληλων υποστηρικτικών παρεμβάσεων και στρατηγικών ανάπτυξης.

Ορισμένες διαγνωστικές αξιολογήσεις μπορεί να πραγματοποιηθούν σε μια μέρα, ενώ άλλοι ειδικοί θα χρειαστούν περισσότερο καιρό για να τις πραγματοποιήσουν και να καταλήξουν σε μια αξιολόγηση. Ζητήστε από τον/την παιδίατρό σας να σας βοηθήσει, ώστε να ξέρετε τι να περιμένετε.

Εξετάσεις για άλλες παθήσεις

Μπορεί να ζητηθούν εργαστηριακές εξετάσεις για να ελεγχθούν άλλες πιθανές ιατρικές παθήσεις ή γενετικά σύνδρομα που θα μπορούσαν να εμφανίζουν συμπτώματα της Διαταραχής Φάσματος Αυτισμού (ΔΑΦ.) Αυτό εξαρτάται από τα ευρήματα από το ιστορικό και τη κλινική εξέταση του παιδιού. Αν αυτές οι εξετάσεις κριθούν απαραίτητες, το παιδί σας μπορεί να παραπεμφθεί σε άλλες ειδικότητες, όπως έναν γενετιστή ή έναν παιδίατρο νευρολόγο.

Οι ιατρικές εξετάσεις μπορεί να περιλαμβάνουν:

• Γενετικός έλεγχος: Συνιστάται να προσφέρεται στις οικογένειες γενετική διερεύνηση, όπως το τεστ με χρωμοσωμικό μικροσυστοιχείο (chromosomal microarray analysis - CMA) ή άλλες ειδικές γενετικές εξετάσεις, για να βοηθήσουν στον εντοπισμό πιθανών γενετικών παραγόντων που μπορεί να συνδέονται με την ανάπτυξη και τα συμπτώματα του παιδιού. Διεθνείς επιστημονικές μελέτες δείχνουν ότι ένας σημαντικός αριθμός παιδιών στο φάσμα του αυτισμού μπορεί να έχει ανιχνεύσιμες γενετικές ανωμαλίες ή γνωστά γενετικά σύνδρομα μέσω αυτών των εξετάσεων, γεγονός που μπορεί να είναι χρήσιμο για κατανόηση των αιτίων και της υποστήριξης που χρειάζεται το παιδί (ACMG, 2013). Σύμφωνα με κατευθυντήριες οδηγίες, γενετικές μεταβολές μπορούν να ανιχνευθούν περίπου στο 10–20% των παιδιών με ΔΑΦ μέσω εξετάσεων όπως το χρωμοσωμικό μικροσυστοιχείο (AAP, 2020). Ο γενετικός έλεγχος μπορεί να βοηθήσει τους ειδικούς να κατανοήσουν καλύτερα τους πιθανούς βιολογικούς παράγοντες που σχετίζονται με την ανάπτυξη του παιδιού και να καθοδηγήσουν τη συμβουλευτική προς την οικογένεια (Nature Reviews Genetics, 2018).

Ανάλογα με τα ευρήματα από το ιατρικό ιστορικό και τη σωματική εξέταση του παιδιού, μπορεί να συνιστώνται και άλλοι τύποι γενετικών εξετάσεων για την αναζήτηση συγκεκριμένων διαταραχών. Παραδείγματα περιλαμβάνουν το σύνδρομο του εύθραυστου Χ, το σύνδρομο Rett ή η Οζώδης σκλήρυνση.

• Εξέταση για μόλυβδο. Ο έλεγχος για μόλυβδο στο αίμα αποτελεί σημαντικό μέρος της παρακολούθησης της υγείας των παιδιών, ιδιαίτερα όταν υπάρχουν παράγοντες που αυξάνουν τον κίνδυνο έκθεσης. Ο μόλυβδος είναι ένα τοξικό βαρέο μέταλλο που μπορεί να επηρεάσει την ανάπτυξη του νευρικού συστήματος και τη συμπεριφορά στα παιδιά.

Πότε συνιστάται ο έλεγχος:
Εάν το παιδί ζει ή περνά πολύ χρόνο σε περιβάλλον όπου υπάρχει πιθανότητα έκθεσης σε μόλυβδο — για παράδειγμα σε παλιά κτίρια με μπογιές που περιέχουν μόλυβδο, χώρους με ρυπασμένο έδαφος ή σε βιομηχανικές περιοχές.
Εάν το παιδί συνεχίζει να βάζει αντικείμενα στο στόμα του σε καθημερινή βάση (π.χ. σε αρχ toddler ηλικίες), ιδιαίτερα σε περιβάλλοντα όπου υπάρχει σκόνη ή χώμα με πιθανή μόλυνση.
Εάν υπάρχουν συμπτώματα ή δείκτες που μπορεί να υποδηλώνουν πιθανή έκθεση στον μόλυβδο (π.χ. καθυστέρηση στην ανάπτυξη, συμπεριφορικές αλλαγές, αναιμία).

Οι διεθνείς κατευθυντήριες οδηγίες υγείας (π.χ. (WHO, 2010 ) World Health Organization) αναγνωρίζουν ότι δεν υπάρχει ασφαλές επίπεδο μόλυβδου στο αίμα για παιδιά και ενθαρρύνουν την πρόληψη και έγκαιρη ανίχνευση έκθεσης

• Άλλες εξετάσεις. Ανάλογα με τα ευρήματα από το ιατρικό ιστορικό και τη σωματική εξέταση του παιδιού, μπορεί να ζητηθούν ηλεκτροεγκεφαλογραφία (ΗΕΓ), απεικόνιση με μαγνητικό συντονισμό (ΜRI) ή εξετάσεις για μεταβολικές διαταραχές. Επίσης, τα παιδιά με ΔΑΦ μπορεί να είναι κάποιες φορές επιλεκτικά στο φαγητό, επομένως ο/η παιδίατρος του παιδιού σας μπορεί να συστήσει την αναζήτηση ενδείξεων ανεπάρκειας σιδήρου ή άλλων βιταμινών (ειδικά έλλειψη βιταμίνης D).

Ιατρικές εξετάσεις που δεν συνιστώνται:

Δεν υπάρχουν αρκετά κλινικά στοιχεία για να συνιστάται οποιαδήποτε από τις ακόλουθες εξετάσεις ειδικά για ΔΑΦ:

• Ανάλυση τριχών
• Υπολογισμός ρουτίνας των επιπέδων πολλαπλών βιταμινών ή θρεπτικών συστατικών
• Μελέτες διαπερατότητας εντέρου
• Ανάλυση κοπράνων
• Ανάλυση πεπτιδίων ούρων
• Μέτρηση υδραργύρου ή άλλων βαρέων μετάλλων

Επόμενα βήματα μετά τη διάγνωση αυτισμού

1. Είναι σημαντικό να διαβάσετε την αναφορά διαγνωστικής αξιολόγησης. Ζητήστε ένα αντίγραφο της αναφοράς για τα αρχεία σας. Κάθε αναφορά θα περιλαμβάνει μια ενότητα με συστάσεις για το παιδί σας. Φροντίστε να συζητήσετε με τον/την παιδίατρό σας για αυτές τις συστάσεις. Μπορούν να σας βοηθήσουν με παραπομπές για θεραπεία ή την εξεύρεση ειδικών προγραμμάτων και κρατικών παροχών.
2. Πολλά παιδιά στο φάσμα του αυτισμού χρειάζονται πρόσθετη αξιολόγηση, θεραπεία και υποστήριξη για άλλα ζητήματα. Αυτά μπορεί να περιλαμβάνουν προβλήματα σχετικά με τον ύπνο, τη διατροφή και γαστρεντερικά προβλήματα (προβλήματα στο φαγητό, κοιλιακό άλγος, δυσκοιλιότητα, διάρροια) και ζητήματα ψυχικής υγείας (όπως άγχος, ΔΕΠΥ, ευερεθιστότητα και επιθετικότητα).
3. Αφιερώστε ένα λεπτό να σκεφτείτε το παιδί σας. Το παιδί σας είναι εκπληκτικό. Η λήψη μιας διαγνωστικής αξιολόγησης για ΔΑΦ δεν αλλάζει το ποιο είναι το παιδί σας. Αυτή η διάγνωση προσθέτει πληροφορίες σχετικά με το πώς επικοινωνεί, αλληλεπιδρά και μαθαίνει το παιδί σας. Αυτές οι πληροφορίες βοηθούν να καθοριστεί πώς οι ενήλικες και οι επαγγελματίες στη ζωή του παιδιού μας μπορούν να παρέχουν υποστήριξη και να κατευθύνουν το παιδί σας ώστε να αξιοποιήσει στο έπακρο τις δυνατότητές του.

Μην ξεχνάτε ότι…

Αν έχετε ερωτήσεις σχετικά με τη συμπεριφορά ή την ανάπτυξη του παιδιού σας, μην διστάσετε να μιλήσετε με τον/την παιδίατρό σας.

Περισσότερες πληροφορίες

• Πώς οι παιδίατροι προβαίνουν σε διάγνωση για αυτισμό
• AutismAP. (2020). Autism Spectrum Disorders in Greece – Nationwide prevalence in 10–11 year olds. Available at: https://autismap.gr/enimerosi-epaggelmation/epistimoniki-enimerosi/epidimiologia-kai-paragontes-kindynou/293-autism-spectrum-disorders-in-greece-nationwide-prevalence-in-10-11-year-old-2020-thomaides-l-mavroeidi-n
• Πηγή (ESOS, 2025) – άνοιγμα της εγκυκλίου σε μορφή PDF ή σελίδας με πλήρες κείμενο:
  https://www.esos.gr/sites/default/files/articles-2023/20251000021.pdf