Υγιής ψυχική και συναισθηματική ανάπτυξη: 4 βασικά δομικά στοιχεία

Τα παιδιά, οι έφηβοι και οι οικογένειές τους αντιμετωπίζουν συχνά έντονο στρες και πολλές άλλες προκλήσεις που μπορεί να πλήξουν την ψυχική ευεξία. Τα καλά νέα είναι ότι υπάρχουν τρόποι να προάγουμε την ψυχική υγεία σε δύσκολες περιστάσεις και περιόδους. Στην πραγματικότητα, οι γονείς, οι φροντιστές και οι παιδαγωγοί διαθέτουν σημαντικά εργαλεία που μπορούν να βοηθήσουν τα παιδιά να αναπτύξουν ανθεκτικότητα και να ανθίσουν, ό,τι κι αν τους επιφυλάσσει η ζωή.

Θετικές εμπειρίες και ασφαλείς, σταθερές σχέσεις βοηθούν τα παιδιά να αναπτύξουν τις δεξιότητες που χρειάζονται για να διαχειρίζονται τα συναισθήματά τους, να λύνουν προβλήματα, να επικοινωνούν και να αναπτύσσουν στενές σχέσεις, καθώς συνδέονται με τους άλλους. Η διαδικασία απόκτησης αυτών και άλλων κρίσιμων δεξιοτήτων ονομάζεται υγιής νοητική και συναισθηματική ανάπτυξη.

Διαβάστε παρακάτω για να μάθετε τα βασικά δομικά στοιχεία της υγιούς νοητικής και συναισθηματικής ανάπτυξης στα παιδιά. Βρείτε, επίσης, συμβουλές για να τα ενισχύσετε στις καθημερινές ρουτίνες της οικογένειάς σας.

1. Ασφαλείς, σταθερές, υποστηρικτικές σχέσεις στην οικογένεια

Οι υγιείς σχέσεις προκύπτουν από την ικανότητα να δημιουργούμε ασφαλείς, σταθερές και στοργικές σχέσεις, απαραίτητες για την υγιή νοητική και συναισθηματική ανάπτυξη. Όταν τα παιδιά αισθάνονται ασφαλή, σίγουρα και καλά συνδεδεμένα με τους φροντιστές τους, μαθαίνουν να εμπιστεύονται τους άλλους, να κάνουν φίλους και να διαχειρίζονται τα συναισθήματά τους.

Ακολουθούν μερικοί τρόποι με τους οποίους μπορούν να βοηθήσουν οι γονείς:

Δημιουργήστε προβλέψιμες ρουτίνες.

Οι δομημένες ρουτίνες δίνουν στα παιδιά αίσθημα σταθερότητας και σύνδεσης.

• Τρώτε μαζί. Ειδικά με μεγαλύτερα παιδιά, τα οικογενειακά γεύματα είναι μια εξαιρετική ευκαιρία να τα λέτε μεταξύ σας. Μπορεί να μην είναι πάντα εφικτά με τα φορτωμένα προγράμματα, αλλά προγραμματίστε τα, όταν μπορείτε.
• Καθιερώστε μια σταθερή τελετουργία ύπνου. Για τα μικρά παιδιά, μια ρουτίνα πριν τον ύπνο μπορεί να περιλαμβάνει ένα μπάνιο, βούρτσισμα δοντιών και διάβασμα ενός βιβλίου μαζί με τον γονιό πριν κοιμηθούν. Επιπλέον: η προτεραιοποίηση του ύπνου διευκολύνει την αντιμετώπιση των καθημερινών πιέσεων.
• Ενθαρρύνετε μια ρουτίνα για τα μαθήματα. Ο προγραμματισμός του πότε και πού θα γίνονται τα μαθήματα για το σχολείο είναι δεξιότητες διαχείρισης χρόνου που μειώνουν το στρες. Επίσης, ο προγραμματισμός βοηθά τα παιδιά να βρίσκουν χρόνο για την αυτοφροντίδα τους και περισσότερο χρόνο για να συνδέονται με την οικογένεια και τους φίλους.
• Δημιουργήστε μια ρουτίνα για τις δουλειές του σπιτιού: Το να έχουν δουλειές κατάλληλες για την ηλικία  τους, προάγει στα παιδιά την αίσθηση ευθύνης, του ανήκειν και της συνεισφοράς στην οικογένεια. Τα παιδιά αποκτούν αυτοπεποίθηση, ολοκληρώνοντας εργασίες, κάτι που ενισχύει την αυτοεκτίμηση.

Προγραμματίστε χρόνο για παιχνίδι.

Το παιχνίδι επιτρέπει στα παιδιά να εξερευνούν συναισθήματα ακόμη και πριν αποκτήσουν τις λέξεις για να τα εκφράσουν. Επίσης, τους δίνει μια αίσθηση ελέγχου στον κόσμο τους. Για μεγαλύτερα παιδιά και εφήβους, ο προγραμματισμός ειδικού χρόνου οικογενειακής διασκέδασης ενισχύει τις σχέσεις.

• Αφιερώστε 10-15 λεπτά δύο έως τρεις φορές την εβδομάδα για παιχνίδι με μικρότερα παιδιά.
  • Θέστε κανόνες για τον χρόνο ένας-προς-έναν. Αφήστε το παιδί να επιλέξει τη δραστηριότητα. Βάλτε στην άκρη τα τηλέφωνα. Ενθαρρύνετε τον ελεύθερο χρόνο χωρίς πρόγραμμα, με παιχνίδια και δραστηριότητες που μπορούν να προάγουν το συνεργατικό παιχνίδι και την επίλυση προβλημάτων.
  • Εστιάστε στη διασκέδαση. Στόχος είναι να μοιράζεστε χαρά και να συνδέεστε. Παίξτε τακτικά—όχι μόνο ως ανταμοιβή για καλή συμπεριφορά. Οι δεσμοί που χτίζετε σε αυτές τις στιγμές θέτουν τα θεμέλια για υγιείς σχέσεις στη ζωή.
  • Προγραμματίστε χρόνο για οικογενειακή διασκέδαση. Σημειώστε βραδιές παιχνιδιού ή άλλες οικογενειακές δραστηριότητες στο ημερολόγιό σας, ώστε όλοι να ανυπομονούν να χαλαρώσετε μαζί.

Χρησιμοποιήστε θετικές τεχνικές ανατροφής.

Οι στρατηγικές θετικής οριοθέτησης  βοηθούν να διδαχθούν παιδιά και έφηβοι να διαχειρίζονται τη συμπεριφορά τους με υγιή τρόπο.

• Θέστε όρια & συνέπειες. Να έχετε σαφείς και σταθερούς κανόνες. Περιγράψτε αυτούς τους κανόνες με όρους κατάλληλους για την ηλικία, ώστε το παιδί ή ο έφηβος να μπορεί να τους ακολουθήσει. Εξηγήστε ήρεμα τις συνέπειες, αν οι κανόνες δεν τηρηθούν.
• Δείξτε με το παράδειγμά σας τη συμπεριφορά που θέλετε να δείχνει το παιδί σας. Όταν νιώθετε απογοήτευση, προσπαθήστε να ανταποκριθείτε ήρεμα. Αντί να πείτε, «Με τρελαίνεις», για παράδειγμα, εκφράστε τα πραγματικά σας συναισθήματα: «Είμαι πραγματικά εκνευρισμένος/η αυτή τη στιγμή.» Αυτό διδάσκει στα παιδιά να λένε αυτό που νιώθουν αντί για επικριτικές ή τραυματικές δηλώσεις.
• Δοκιμάστε το "sportscasting" ή αλλιώς “αθλητική περιγραφή”. Δώστε μια «περιγραφή φάση προς φάση» αυτού που βλέπετε να κάνει το παιδί σας. Μιλήστε με ουδέτερο ή θετικό τόνο. Αυτό μεταφέρει στο παιδί: «Σε βλέπω, σε ακούω και χαίρομαι με σένα.»
• Επισημάνετε τη θετική συμπεριφορά. Τα παιδιά και οι έφηβοι χρειάζεται να γνωρίζουν πότε κάνουν κάτι λάθος—και πότε κάνουν κάτι σωστό. Επαινέστε την επιτυχία και τις καλές προσπάθειες και να είστε συγκεκριμένοι. («Ουάου, μου αρέσει πολύ που μοιράστηκες το αγαπημένο σου παιχνίδι με τον φίλο σου!» ή, «Μου αρέσει που μάζεψες την κουζίνα μετά το δείπνο—είναι τόσο βοηθητικό, όταν το κάνεις αυτό.»)

2. Ανοιχτή επικοινωνία

Το να νιώθουν ελεύθερα να εκφράζουν τις σκέψεις και τα συναισθήματά τους βοηθά τα παιδιά να επεξεργάζονται τα συναισθήματα με υγιείς τρόπους. Η ανοιχτή επικοινωνία ενισχύει, επίσης, τους δεσμούς γονέα-παιδιού.

Ξεκινήστε τις «συζητήσεις» νωρίς.

Το να «μιλάτε» με το μωρό σας θέτει τα θεμέλια για την ανάπτυξη της γλώσσας, καθώς και για την έκφραση συναισθημάτων.

• Περιγράψτε αυτά που κάνετε, περιγράψτε αντικείμενα και τραγουδήστε τραγούδια. Το να σας ακούνε να μιλάτε —οι ήχοι και οι ρυθμοί του λόγου, η έκφραση στο πρόσωπό σας και ο τρόπος που τα κρατάτε— διδάσκει στα μωρά τη συναισθηματική έκφραση.
• Κρατήστε την αλληλεπίδραση σε εξέλιξη. Όταν το μωρό σας κάνει χαριτωμένους ήχους, ή σας χαρίζει ένα χαμόγελο, μην διστάσετε να ανταποκριθείτε! Διατηρήστε οπτική επαφή και απαντήστε με χαμόγελα, νεύματα και άλλες εκφράσεις του προσώπου. Αυτό κάνει το μωρό σας να νιώθει συνδεδεμένο και κατανοητό.

Αφιερώστε χρόνο για να ακούτε.

Να είστε διαθέσιμοι όποτε το παιδί σας θέλει να μιλήσει. Θυμηθείτε ότι, όσο μεγάλα κι αν φαίνονται τα προβλήματά τους, αυτό που τα παιδιά και οι έφηβοι θέλουν περισσότερο είναι αγάπη και υποστήριξη.

• Ενθαρρύνετε τον ανοιχτό διάλογο με ενεργητική ακρόαση. Δημιουργήστε ένα υποστηρικτικό και χωρίς κριτική περιβάλλον, ώστε να αισθάνονται άνετα να μοιράζονται σκέψεις, συναισθήματα και ανησυχίες.
  • Θυμηθείτε ότι κάθε στιγμή μπορεί να είναι στιγμή για κουβέντα. Κουβεντιάστε στο αυτοκίνητο ή όταν πλένετε τα πιάτα μαζί, για παράδειγμα. Κάντε βόλτες μαζί, που προσφέρουν χρόνο για συζήτηση και επιπλέον οφέλη για τη σωματική και ψυχική υγεία από την άσκηση και τον χρόνο σε εξωτερικούς χώρους.
  • Κάντε ανοιχτές ερωτήσεις. Αντί να κάνετε ερωτήσεις που απαντώνται με ναι ή όχι, κάντε ερωτήσεις που απαιτούν πιο αναλυτικές απαντήσεις. Αυτές ενθαρρύνουν το παιδί σας να μοιράζεται περισσότερες σκέψεις και συναισθήματα.

3. Μαθαίνοντας να κατανοούμε και να διαχειριζόμαστε τα συναισθήματα

Όταν τα παιδιά μαθαίνουν να κατανοούν και να διαχειρίζονται τα συναισθήματά τους, μπορούν καλύτερα να αποφεύγουν να κατακλύζονται από αυτά. Η «καθοδήγηση συναισθημάτων» μπορεί να βοηθήσει:

• Αναγνωρίστε το συναίσθημα. (Μπορείτε να πείτε, «Πω πω, βλέπω ότι έχεις πολύ έντονα συναισθήματα τώρα,» ή «Ξέρω ότι νιώθεις άσχημα που πρέπει να σταματήσεις το παιχνίδι που ήθελες να τελειώσεις.»)
• Ονομάστε το συναίσθημα. Βάλτε το συναίσθημα του παιδιού σας σε λέξεις. («Φαίνεσαι θυμωμένος/η/οργισμένος/η/φοβισμένος/η/απογοητευμένος/η/εκνευρισμένος/η.») Για μικρότερα παιδιά, χρωματικές ζώνες μπορούν να βοηθήσουν στην ονομασία των συναισθημάτων.
• Επικυρώστε το συναίσθημα. Αφήστε τους να γνωρίζουν ότι τα συναισθήματα είναι εντάξει, ακόμη κι αν η συμπεριφορά είναι λάθος. («Είναι λογικό να νιώθεις [συναίσθημα] λόγω [αιτία].»)
• Ικανοποιήστε την ανάγκη του συναισθήματος.
  • Αν το παιδί ή ο/η έφηβος/η είναι λυπημένος/η, προσφέρετε παρηγοριά.
  • Αν φοβούνται, προσφέρετε ασφάλεια.
  • Αν είναι θυμωμένοι, προσφέρετε καλοσύνη και όρια.

Μοιραστείτε τεχνικές αντιμετώπισης και «ηρεμίας».

Μερικά εργαλεία που μπορούν να ηρεμήσουν το σώμα και το μυαλό σε περιόδους στρες:

• Βαθιές αναπνοές. Αναπνεύστε αργά για να ηρεμήσει το σώμα. Δοκιμάστε την αναπνοή 4-4-4. Εισπνεύστε μετρώντας μέχρι το 4, κρατήστε την αναπνοή μετρώντας μέχρι το 4 και εκπνεύστε μετρώντας μέχρι το 4.
• Μυϊκή χαλάρωση. Ξαπλώστε και σφίξτε διαδοχικά μέρη του σώματος από τα δάχτυλα των ποδιών μέχρι το κεφάλι. Κρατήστε για λίγα δευτερόλεπτα και μετά χαλαρώστε τους μύες.
• Νοητική απεικόνιση. Κλείστε τα μάτια και φανταστείτε ένα μέρος χαλαρωτικό, ευχάριστο και άνετο.

4. Κοινωνικές σχέσεις στο σχολείο ή σε άλλες κοινωνικές ομάδες

Η ανάπτυξη ισχυρών, υγιών κοινωνικών σχέσεων παρέχει ένα σύστημα υποστήριξης για τη νοητική και συναισθηματική ανάπτυξη του παιδιού σας.

Καλλιεργήστε φιλίες.

Καθώς τα παιδιά αναπτύσσουν φιλίες, μαθαίνουν να κατανοούν και να συνδέονται με τους άλλους με θετικούς τρόπους.

• Όταν το παιδί σας είναι 2 ή 3 ετών, σκεφτείτε να καλέσετε ένα άλλο παιδί για παιχνίδι. Αυτός είναι ένας εξαιρετικός τρόπος για τα παιδιά να αναπτύξουν και να χτίσουν φιλίες. Παιχνιδό-ραντεβού μπορούν, επίσης, να οδηγήσουν σε σχέσεις εμπιστοσύνης με άλλους γονείς, κάτι που διευκολύνει την ανατροφή των παιδιών μας.
• Ενθαρρύνετε το μεγαλύτερο παιδί ή τον/την έφηβο/η να καλέσει φίλους στο σπίτι ή να συναντηθεί με συνομηλίκους στο πάρκο ή στον κινηματογράφο.

Ενθαρρύνετε το παιδί σας να συμμετέχει.

Τα παιδιά που είναι ενεργά στην κοινότητά τους θα τα πάνε καλύτερα στο σχολείο, θα τους είναι πιο εύκολο να αποφεύγουν μπελάδες και θα είναι λιγότερο πιθανό να εμφανίσουν κατάθλιψη ή αυτοκτονικές σκέψεις.

• Ενθαρρύνετε το παιδί σας να δοκιμάσει εξωσχολικές δραστηριότητες, ομίλους ή αθλητικές ομάδες, για παράδειγμα. Αυτό τα βοηθά να ανακαλύψουν τι τους αρέσει, να γνωρίσουν συνομηλίκους με παρόμοια ενδιαφέροντα και να αναπτύξουν φιλίες.
• Ρωτήστε για ευκαιρίες εθελοντισμού, για παράδειγμα στο σχολείο. Βοηθώντας άλλους στην γειτονιά, τα παιδιά και οι έφηβοι αναπτύσσουν αυτοπεποίθηση και μαθαίνουν πώς να συνεργάζονται με τους άλλους.

Βοηθήστε το παιδί σας να αναπτύξει ενσυναίσθηση, σεβασμό και αποδοχή της διαφορετικότητας.

Η αναγνώριση των συναισθημάτων των άλλων βοηθά τα παιδιά να μάθουν να διαχειρίζονται τα δικά τους συναισθήματα. Ο σεβασμός της διαφορετικότητας βοηθά, επίσης, τα παιδιά να αγκαλιάσουν τις δικές τους ταυτότητες και να αισθάνονται ότι εκτιμώνται γι’ αυτό που είναι.

• Συστήστε στο παιδί σας διαφορετικούς πολιτισμούς και υπόβαθρα μέσα από βιβλία, ταινίες, μουσική και εκδηλώσεις της κοινότητας. Συζητήστε διαφορετικές οπτικές και συναισθήματα σε διάφορες καταστάσεις.
• Αφήστε τα να σας βλέπουν να φέρεστε σε όλους με καλοσύνη, ανεξάρτητα από τις διαφορές.

Συνδεθείτε με εκπαιδευτικούς και άλλους ενήλικες σε θέσεις ευθύνης

Αυτό σας βοηθά να παραμένετε ενήμεροι για προκλήσεις που μπορεί να αντιμετωπίζει το παιδί σας.

• Μείνετε σε επαφή με εκπαιδευτικούς, σχολικούς συμβούλους και άλλους ενήλικες στη ζωή του παιδιού σας. Συνεργαστείτε για να αντιμετωπίσετε τυχόν ανησυχίες.
• Μιλήστε με τον/την ειδικό (παιδίατρο, παιδοψυχολόγο) του παιδιού σας για να συζητήσετε, αν μπορεί να χρειάζεται περισσότερη υποστήριξη.

Περισσότερες πληροφορίες

• Ψυχική υγεία εφήβων: Πώς να καταλάβετε πότε το παιδί σας χρειάζεται βοήθεια